{"id":7878,"date":"2019-11-09T14:25:14","date_gmt":"2019-11-09T14:25:14","guid":{"rendered":"http:\/\/revistakuvendi.org\/?p=7878"},"modified":"2019-11-09T14:25:27","modified_gmt":"2019-11-09T14:25:27","slug":"refleksione-rreth-librit-malesia-e-madhe-ne-deshmite-historike-te-autorit-prof-sherif-h-gjokaj-detroit-shba","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/revistakuvendi.org\/?p=7878","title":{"rendered":"REFLEKSIONE RRETH LIBRIT \u201c MAL\u00cbSIA E MADHE N\u00cb D\u00cbSHMIT\u00cb HISTORIKE T\u00cb AUTORIT, PROF. SHERIF H. GJOKAJ ( DETROIT \u2013 SHBA)"},"content":{"rendered":"<p><strong><a href=\"http:\/\/revistakuvendi.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/sherif-Gjokaj.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft size-medium wp-image-7880\" src=\"http:\/\/revistakuvendi.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/sherif-Gjokaj-300x240.png\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"240\" srcset=\"https:\/\/revistakuvendi.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/sherif-Gjokaj-300x240.png 300w, https:\/\/revistakuvendi.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/sherif-Gjokaj.png 545w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a>LIB\u00cbR Q\u00cb HEDH DRIT\u00cb MBI T\u00cb KALUAR\u00cbN DHE T\u00cb TASHMEN HISTORIKE T\u00cb MAL\u00cbSIS\u00cb S\u00cb MADHE<\/strong><\/p>\n<p><strong>Prof. Sherif Gjokaj: Mal\u00ebsia e Madhe n\u00eb d\u00ebshmit\u00eb dokumentare (Nga Antika deri n\u00eb Rilindjen Komb\u00ebtare \u2013 LIBRI I PAR\u00cb) dhe Mal\u00ebsia e Madhe n\u00eb faktet historike nga Rilindja komb\u00ebtare deri sot (Libri i dyt\u00eb), botoi \u201cROZAFA\u201d, Prishtin\u00eb 2019.<\/strong><\/p>\n<p><strong>Mikel GOJANI <\/strong><\/p>\n<p><strong><br \/>\n<\/strong>Profesori dhe studiuesi i shkencave t\u00eb historis\u00eb,<!--more--> i cili jeton dhe vepron n\u00eb Detroit t\u00eb SHBA-ve, profesor, \u00a0Sherif Gjokaj, k\u00ebto dit\u00eb ka botuar nj\u00eb lib\u00ebr historik, \u00a0i p\u00ebrb\u00ebr\u00eb n\u00eb dy pjes\u00eb, Mal\u00ebsia e Madhe n\u00eb d\u00ebshmit\u00eb dokumentare (Nga Antika deri n\u00eb Rilindjen Komb\u00ebtare \u2013 Libri i par\u00eb) dhe Mal\u00ebsia e Madhe n\u00eb faktet historike nga Rilindja Komb\u00ebtare deri sot (Libri i dyt\u00eb), i cili ka b\u00ebr\u00eb nj\u00eb pun\u00eb kolosale n\u00eb hedhjen drit\u00eb mbi t\u00eb kaluar\u00ebn e thell\u00ebsishme t\u00eb Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe, qysh nga Antika dhe deri me dit\u00ebt e sotme.<br \/>\nKy lib\u00ebr \u00ebsht\u00eb nj\u00eb p\u00ebrpjekje e studiuesit Gjokaj, q\u00eb ta plot\u00ebsoj\u00eb nj\u00eb vakum t\u00eb rrug\u00ebs historike t\u00eb k\u00ebsaj krahine t\u00eb mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb madhe, nj\u00eb krahin\u00eb e njohur p\u00ebr t\u00eb kaluar\u00ebn e lasht\u00eb iliro-dardane dhe deri me sot.<br \/>\nNga disa studiues t\u00eb Mal\u00ebsis\u00eb edhe n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn jan\u00eb b\u00ebr\u00eb p\u00ebrpjekje p\u00ebr ta ndri\u00e7uar historin\u00eb e k\u00ebsaj krahine, mir\u00ebpo studiuesi Gjokaj, sikur ka arritur q\u00eb p\u00ebrmes shfryt\u00ebzimit t\u00eb shum\u00eb arkivave dhe dokumenteve t\u00eb plot\u00ebsoj\u00eb k\u00ebt\u00eb historie me fakt dhe d\u00ebshmi autentike. Edhe k\u00ebtij angazhim q\u00eb ka b\u00ebr\u00eb studiuesi Gjokaj, nuk i ka dh\u00ebn\u00eb pik\u00eb, mir\u00ebpo ka hapur rrug\u00eb dhe shtigje t\u00eb reja q\u00eb studiues t\u00eb rinj t\u00eb vazhdojn\u00eb n\u00eb plot\u00ebsimin e k\u00ebsaj historie q\u00eb lidhet me k\u00ebt\u00eb krahin\u00eb me fakte dhe d\u00ebshmi t\u00eb tjera.<br \/>\nAutori i librit historik, \u201cMal\u00ebsia n\u00eb d\u00ebshmit\u00eb dokumentare\u201d, \u00a0t\u00eb prof. Sherif H. Gjokajt, p\u00ebrve\u00e7 shum\u00eb ngjarjeve dhe rrethanave historike q\u00eb i shtjellon n\u00eb k\u00ebt\u00eb, \u00a0ai p\u00ebrqendrohet edhe n\u00eb rolin e shum\u00eb figurave t\u00eb shquara t\u00eb historis\u00eb son\u00eb komb\u00ebtare gjat\u00eb k\u00ebtyre koh\u00ebrave dhe periudhave t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme historike,\u00a0 t\u00eb cil\u00ebt kan\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsuar si pjes\u00ebmarr\u00ebs t\u00eb atyre ngjarjeve historike, si dhe u kan\u00eb kontribuar zhvillimit t\u00eb tyre gjat\u00eb nj\u00eb rrug\u00ebtimi t\u00eb hersh\u00ebm dhe t\u00eb gjat\u00eb historik.<br \/>\nLibri, \u201cMal\u00ebsia e Madhe n\u00eb d\u00ebshmit\u00eb dokumentare\u201d, q\u00eb i ndar\u00eb n\u00eb dy pjes\u00eb: Pjesa e par\u00eb dhe Pjesa e dyt\u00eb, duke u ndar\u00eb po ashtu edhe n\u00eb 4 kapituj tematik\u00eb, q\u00eb p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb nj\u00eb struktur\u00eb unifikuese konceptuale.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/revistakuvendi.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Sherfi-Gjokaj.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft size-medium wp-image-7881\" src=\"http:\/\/revistakuvendi.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Sherfi-Gjokaj-300x214.png\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"214\" srcset=\"https:\/\/revistakuvendi.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Sherfi-Gjokaj-300x214.png 300w, https:\/\/revistakuvendi.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Sherfi-Gjokaj.png 571w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/p>\n<p>Librit i prin n\u00eb parath\u00ebnie e autorit, p\u00ebrmes secil\u00ebs studiuesi Gjokaj pasqyron shum\u00eb arsye q\u00eb ka nxitur p\u00ebr t\u2019iu qasur k\u00ebtij studimi shum\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm, mir\u00ebpo edhe tep\u00ebr kompleksiv.<br \/>\nProfesor Gjokaj, n\u00eb fjal\u00ebn e tij shprehet se N\u00eb koh\u00ebn e ndritur t\u00eb Antik\u00ebs, n\u00eb lidhje me k\u00ebto penale t\u00eb fragmenteve, mendojm\u00eb se \u00ebsht\u00eb nj\u00eb sakt\u00ebsi q\u00eb p\u00ebrcolli populli im, gjurm\u00eb pas gjurme, brez pas brezi, mendoj iu takon periudh\u00ebs s\u00eb gurthemelit t\u00eb nism\u00ebs n\u00eb terren t\u00eb krishterimit. \u201cMesazhe q\u00eb na ofrojn\u00eb k\u00ebto antroponime jan\u00eb d\u00ebshmi dhe d\u00ebshmitare t\u00eb ve\u00e7anta t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebsis\u00eb pagano-krishtere, q\u00eb flasin p\u00ebr krishterimin, luft\u00ebn, vendin, koncil\u00ebt (kuvendet krishtere), q\u00eb marrin ngulitje n\u00eb k\u00ebt\u00eb regjion t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, ku gjurm\u00ebt dhe gjurmimet krahasuese flasin n\u00eb sfidat e ndryshimeve mbi jetes\u00ebn e re me plot p\u00ebrplasje edhe ngjarje, kudo dhe ngado e ndjekin regjionin n\u00eb toponime apo patronime, ku ato na paraqesin informacione t\u00eb gjetura drejtp\u00ebrs\u00ebdrejti n\u00eb tregimet biblike, t\u00eb Bibl\u00ebs, Ungjillit e m\u00eb von\u00eb t\u00eb Kur&#8217;anit. Ato q\u00eb thash\u00eb m\u00eb lart\u00eb hasim, mendoj q\u00eb kan\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb me apostujt, Sh\u00ebn Palin, nga fjala etimologjike, P a ll, me dometh\u00ebnie<br \/>\nP a ll \u00eb (v\u00ebrtet shum\u00eb) ose n\u00eb seizmatik\u00ebn e t\u00eb folurit t\u00eb p\u00ebrdorur deri me sot mbeti fjala formuese, \u201cpo plastit\u00eb shum\u00eb\u201d. K\u00ebto nd\u00ebrlidhen me shum\u00eb segmente t\u00eb tjera, si Maja e Malit t\u00eb Pllatit, n\u00eb fshatin Kshev\u00eb, e Kastrin\u00ebn e Prokopit t\u00eb \u00c7ezares. K\u00ebt\u00eb e d\u00ebshmojn\u00eb edhe shum\u00eb vepra kolosale, \u201cKomilat e Kshev\u00eb\u201d (e Madhe, e Vog\u00ebl), me shum\u00eb toponime p\u00ebrreth, si Tezuli (Zaguji), qytez\u00eb me kish\u00eb, Gropat e Mbretit (Militis-mobiles-Miles), Maja e Mutilit, Maja e Anderut, Maja e Jusit (Justinjanit), Tri Tefurq\u00ebt, q\u00eb kan\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb me historin\u00eb e luft\u00ebs s\u00eb tre kapitullar\u00ebve, sipas Gasp\u00ebr Gjinit n\u00eb vepr\u00ebn e tij, \u201cIpeshkvia Shkup-Prizren n\u00ebp\u00ebr shekujt\u201d, Zagreb 1992\u201d. Duke vazhduar m\u00eb tej, studiuesi Gjokaj, \u00a0thekson se disa p\u00ebrpjekje t\u00eb mia nuk kan\u00eb munguar n\u00eb hedhjen drit\u00eb rreth organizimit fisnor \u2013 etnik t\u00eb fiseve labeate, dinast\u00ebve, grebejve, alban\u00ebve, prej vitit 151 t\u00eb er\u00ebs s\u00eb re dhe m\u00eb von\u00eb. \u201cN\u00eb shtres\u00ebn e dyt\u00eb t\u00eb renditjes, M. Shufllaj, p\u00ebrmend 13 fise, nd\u00ebrsa n\u00eb shtres\u00ebn e tret\u00eb t\u00eb k\u00ebtij debati shkencor, q\u00eb shkat\u00ebrrohen principatat shqiptare, t\u00eb vogla apo t\u00eb m\u00ebdha shqiptare, formohet organizimi i vjet\u00ebr i fiseve n\u00eb jet\u00ebn e tyre, si\u00e7 jan\u00eb Hoti, Gruda, Kelmendi, Kastrati, Shkreli dhe shum\u00eb fise t\u00eb tjera. \u201cN\u00eb k\u00ebt\u00eb pjes\u00eb t\u00eb Librit t\u00eb par\u00eb, po ashtu jan\u00eb b\u00ebr\u00eb disa p\u00ebrpjekje p\u00ebr t\u00eb shpalosur fakte dhe d\u00ebshmi autentike rreth disa tezave akoma q\u00eb nuk e kan\u00eb par\u00eb drit\u00ebn, rreth s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs s\u00eb origjin\u00ebs, p\u00ebrkat\u00ebsis\u00eb s\u00eb lasht\u00ebsis\u00eb s\u00eb Pjet\u00ebr Bogdanit, i cili pohon se i takon familjes s\u00eb Vojvod\u00ebve t\u00eb Stefan Nemanj\u00ebs. Pastaj, n\u00eb vepr\u00ebn e cekur m\u00eb tej kam pretenduar q\u00eb ta sh\u00ebndris vrasjen e Pjet\u00ebr Budit, q\u00eb akoma n\u00eb historiografin\u00eb dhe shkenc\u00ebn ton\u00eb ka mbetur nj\u00eb enigm\u00eb e pazgjedhur dhe n\u00eb k\u00ebrkim t\u00eb faktit se do t\u00eb mund t\u00eb kishte qen\u00eb vrasje aksidentale, apo e p\u00ebrgatitur. Udh\u00ebp\u00ebrshkrimet e Evlija \u00c7elebiut, n\u00eb \u201cUdh\u00ebp\u00ebrshkrimet\u201d, e botuar n\u00eb Sarajev\u00eb, 1970, bazohem m\u00eb tep\u00ebr n\u00eb qytetin e Podgoric\u00ebs, Ulqinin, Tivarin, Kotorrin, deri n\u00eb Herceg Novi, q\u00eb ai e quan A l b a n i. Po ashtu, sipas autorit Gjokaj, emigrimet e popullat\u00ebs mal\u00ebsore t\u00eb Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe, datojn\u00eb shum\u00eb m\u00eb her\u00ebt nga lasht\u00ebsia, epoka e Sk\u00ebnderbeut dhe vazhdojn\u00eb deri n\u00eb dit\u00ebt e sotme.<br \/>\n\u201cLibri i dyt\u00eb, i titulluar, \u201cMal\u00ebsia e Madhe n\u00eb faktet historike nga Rilindja Komb\u00ebtare deri sot\u201d, \u00ebsht\u00eb vazhdim\u00ebsi e Librit t\u00eb par\u00eb, duke ruajtur konceptin e vazhdim\u00ebsis\u00eb t\u00eb Librit t\u00eb par\u00eb, q\u00eb vazhdon me Librin e dyt\u00eb, me Konferenc\u00ebn e Sh\u00ebn Stefanit, Kongresin e Berlinit dhe Lidhjen Shqiptare t\u00eb Prizrenit, ku p\u00ebrfshihen t\u00eb gjitha trevat shqiptare n\u00eb rezistenc\u00eb dhe k\u00ebrkojn\u00eb nj\u00eb autonomi etnike shqiptare. K\u00ebt\u00eb e hasim edhe n\u00eb d\u00ebshmit\u00eb turke me urdhrin \u201cTalimat\u201d, ku forcat osmane arrijn\u00eb q\u00eb k\u00ebto k\u00ebrkesa t\u2019i shuajn\u00eb dhe t\u00eb vazhdojn\u00eb q\u00eb dega e Lidhjes s\u00eb Prizrenit t\u00eb krijohet n\u00eb Shkod\u00ebr, nd\u00ebrsa u vazhdua n\u00eb Tuz t\u00eb Mal\u00ebsis\u00eb. Kaptina vijuese t\u00eb Librit t\u00eb dyt\u00eb, Dinosha n\u00eb fokusin e ngjarjeve etnike, ndodhi bazament n\u00eb mbrojtjen e territoreve etnike m\u00eb Mal t\u00eb Zi, prej 1878-1912. Si d\u00ebshmi tjet\u00ebr e titulluar vazhdoj ta gjurmoj Komisariatin dhe Kanunin e Grud\u00ebs, t\u00eb sqaroj p\u00ebrbrenda p\u00ebrplasjet dhe konfliktet, si\u00e7 thuhet me skansione, ata q\u00eb ishin kund\u00ebr trojeve etnike. \u00c7do nen i Kanunit t\u00eb Grud\u00ebs t\u00eb cekur lidhet me d\u00ebnimin e tradhtar\u00ebve, t\u00eb cil\u00ebt ishin rrym\u00eb e gabuar q\u00eb punonin me okupatorin p\u00ebr gllab\u00ebrimin e trojeve etnike, q\u00eb na u kthye n\u00eb bumerang t\u00eb okupimeve. N\u00eb vijim t\u00eb k\u00ebtij libri, te kapitulli, Mal\u00ebsia e Madhe n\u00eb mes t\u00eb dy luft\u00ebrave bot\u00ebrore, n\u00eb disa raste d\u00ebshmojn\u00eb rrymat e lojaliteteve, dikush p\u00ebr Mal t\u00eb Zi dhe dikush p\u00ebr pro komb\u00ebtaren. K\u00ebt\u00eb m\u00eb s\u00eb miri, n\u00eb shum\u00eb d\u00ebshmi e p\u00ebrshkruan, Anton Harapi, n\u00eb librin e tij, \u201cAndrra e Pretashit\u201d, e botuar n\u00eb Rom\u00eb, m\u00eb 1959. Edhe Tuzit t\u00eb sot\u00ebm, kemi b\u00ebr\u00eb p\u00ebrpjekje t\u2019i japim nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb t\u00eb meritura, sepse pothuaj i gjith\u00eb komuniteti shqiptar mal\u00ebsor, kudo jeton dhe vepron \u00ebsht\u00eb i lidhur me k\u00ebt\u00eb kryeqend\u00ebr t\u00eb tyre, e solla sot ka marr\u00eb statusin e Komun\u00ebs. Me k\u00ebt\u00eb rast, nj\u00eb fitore e madhe historike p\u00ebr popullat\u00ebn shqiptare t\u00eb Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe, u sulbimua me formimit t\u00eb Komun\u00ebs s\u00eb Tuzit, e cila sot po funksionon n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb m\u00eb t\u00eb besuar dhe t\u00eb dinjitetshme, u kuror\u00ebzua pas shum\u00eb p\u00ebrpjekjeve dhe angazhimeve t\u00eb banor\u00ebve t\u00eb k\u00ebsaj krahine, q\u00eb nga viti 1957 e deri me tash.. Formimi i Komun\u00ebs s\u00eb Tuzit ishte nj\u00eb fitore e madhe p\u00ebr shqiptar\u00ebt e Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe, sepse shqiptar\u00ebt mal\u00ebsor\u00eb tashm\u00eb fatin e tyre e mor\u00ebn n\u00eb duart e veta. Po ashtu, lirisht mund t\u00eb konstatoj q\u00eb n\u00eb k\u00ebta dy libra tematik\u00eb, jan\u00eb b\u00ebr\u00eb p\u00ebrpjekje maksimale q\u00eb t\u00eb hedh drit\u00eb p\u00ebr historin\u00eb, rezistenc\u00ebn dhe krenarin\u00eb e Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe dhe popullit t\u00eb saj. Megjithat\u00eb, jam plot\u00ebsisht i vet\u00ebdijsh\u00ebm q\u00eb n\u00eb brendin\u00eb e kopertinave t\u00eb k\u00ebtyre dy librave ka mbetur edhe shum\u00eb\u00e7ka p\u00ebr t\u2019u th\u00ebn\u00eb. Mir\u00ebpo, m\u00ebtimi dhe q\u00ebllimi im qen\u00ebsor ishte dhe \u00ebsht\u00eb q\u00eb studiuesve t\u00eb tjer\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt do t\u00eb merren me historin\u00eb e Mal\u00ebsis\u00eb, t\u2019u ofroj mund\u00ebsi q\u00eb k\u00ebta libra t\u2019i shfryt\u00ebzojn\u00eb p\u00ebr plot\u00ebsim, p\u00ebrkat\u00ebsisht studim t\u00eb m\u00ebtejm\u00eb, m\u00eb t\u00eb plot\u00eb dhe m\u00eb gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebs, \u00ebsht\u00eb shprehur nd\u00ebr t\u00eb tjera studiuesi Gjokaj.<\/p>\n<p><strong>Prof. Mark Jun\u00e7aj: \u201dLibri i Gjokajt ka shum\u00eb an\u00eb pozitive dhe ng\u00ebrthen vlera shum\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme dhe me interes shum\u00ebdimensional, duke dh\u00ebn\u00eb informacione t\u00eb reja p\u00ebr shum\u00eb fakte dhe d\u00ebshmi historike p\u00ebr Mal\u00ebsin\u00eb e Madhe\u201d<\/strong><br \/>\nNd\u00ebrkaq, studiuesi, nj\u00ebher\u00ebsh edhe recensuesi, prof. Mark Jun\u00e7aj, n\u00eb fjal\u00ebn e tij hyr\u00ebse, shprehet se libri i Gjokajt, \u201cMal\u00ebsia\u2026\u201d, trajton periudhat e lashta historike, periudh\u00ebn e antikitetit dhe t\u00eb vet\u00eb mesjet\u00ebs. Libri fillon me paraqitjen e fiseve ilire q\u00eb banuan n\u00eb viset e sotshme t\u00eb Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe, duke b\u00ebr\u00eb paraqitjen e tyre t\u00eb shkurt\u00ebr, si dhe shtrirjen territoriale t\u00eb atyre fiseve. Pastaj autori shum\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi i kushton paraqitjes s\u00eb gjurm\u00ebve t\u00eb qytet\u00ebrimit t\u00eb lasht\u00eb ilir n\u00eb viset e Mal\u00ebsis\u00eb, q\u00eb edhe sot mund t\u00eb v\u00ebrehen, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr kanalin e Dukianit, p\u00ebr t\u00eb cilin na jep disa informacione me r\u00ebnd\u00ebsi, etj. Shum\u00eb vende t\u00eb cilat i p\u00ebrmend, autori, vet i ka vizituar dhe, aq sa ka pas mund\u00ebsi, i ka hulumtuar dhe i ka paraqitur rezultatet deri tek t\u00eb cilat ka arritur. P\u00ebr t\u00eb d\u00ebshmuar se shqiptar\u00ebt e Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe jan\u00eb popull autokton dhe se n\u00eb k\u00ebt\u00eb vend feja e krishter\u00eb ishte prezent\u00eb q\u00eb n\u00eb fillimet e saj, ai k\u00ebt\u00eb mundohet ta d\u00ebshmoj, p\u00ebrve\u00e7 me an\u00eb t\u00eb mbetjeve arkeologjike, edhe me an\u00eb t\u00eb onomastik\u00ebs q\u00eb \u00ebsht\u00eb ruajtur n\u00eb em\u00ebrtimin e mikrotoponimeve t\u00eb ndryshme t\u00eb Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe. Duke p\u00ebrfunduar punimet e paraqitura p\u00ebr antik\u00ebn, dal\u00ebngadal\u00eb kalimi b\u00ebhet tek mesjeta, tek periudha e dyt\u00eb sipas periodizimit t\u00eb historis\u00eb, ku m\u00eb s\u00eb shumti r\u00ebnd\u00ebsi i jepet mesjet\u00ebs s\u00eb vonshme, ngase p\u00ebr mesjet\u00ebn e hershme, e cila ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me dyndjen e sllav\u00ebve dhe shkat\u00ebrrimin e shum\u00eb arritjeve kulturore t\u00eb Ilirikut, u humb\u00ebn edhe shum\u00eb burime t\u00eb shkruara. Autori nuk e l\u00ebn\u00eb pa u marr\u00eb edhe me xhublet\u00ebn, t\u00eb cil\u00ebn e vler\u00ebson lart\u00eb dhe p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn thot\u00eb se \u00ebsht\u00eb shum\u00eb e lasht\u00eb dhe se pa dyshim \u00ebsht\u00eb trash\u00ebgimi nga t\u00eb par\u00ebt e shqiptar\u00ebve, ilir\u00ebt, ngase n\u00eb t\u00eb nuk mungojn\u00eb elementet e parakrisht\u00ebrizmit, si dielli, h\u00ebna etj., dhe se n\u00ebse v\u00ebrehet mir\u00eb e ka form\u00ebn e kamban\u00ebs\u201d, shprehet studiuesi Jun\u00e7aj i cili n\u00eb vijim shton n\u00eb lib\u00ebr po ashtu trajtohen tema t\u00eb shumta me r\u00ebnd\u00ebsi komb\u00ebtare si\u00e7 \u00ebsht\u00eb, p. sh. rasti i vdekjes s\u00eb Pjet\u00ebr Budit. Autori paraqet dyshimin se Pjet\u00ebr Budit iu p\u00ebrgatit kurthi dhe, p\u00ebr shkak t\u00eb veprimtaris\u00eb komb\u00ebtare, u vra nga armiqt\u00eb. Po ashtu, me r\u00ebnd\u00ebsi \u00ebsht\u00eb se merret edhe me Pjet\u00ebr Bogdanin, p\u00ebr t\u00eb cilin mendon dhe mundohet ta argumentoj se \u00ebsht\u00eb me origjin\u00eb nga Mal\u00ebsia e Madhe, duke ia nxjerr prejardhjen nga fisi i Grud\u00ebs. Mir\u00ebpo, n\u00eb k\u00ebt\u00eb kapitull m\u00eb s\u00eb shumti r\u00ebnd\u00ebsi i kushtohet Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe gjat\u00eb Rilindjes Komb\u00ebtare dhe fatit t\u00eb saj tragjik q\u00eb p\u00ebrjetoi me p\u00ebrfundimin e Luft\u00ebrave Ballkanike. Nuk harrohet rasti i podgori\u00e7an\u00ebve, as vendimet e d\u00ebmshme t\u00eb Sh\u00ebn Stefanit dhe t\u00eb Kongresit t\u00eb Berlinit. N\u00eb k\u00ebto konferenca nd\u00ebrkomb\u00ebtare fillon edhe cop\u00ebtimi i Mal\u00ebsis\u00eb. Nj\u00eb trajtim me r\u00ebnd\u00ebsi i jep edhe mbrojtjes s\u00eb viseve t\u00eb Hotit dhe t\u00eb Grud\u00ebs nga Lidhja Shqiptare e Prizrenit, e n\u00eb radh\u00eb t\u00eb par\u00eb nga vet\u00eb mal\u00ebsoret ku spikasin emrat e \u00c7un Mul\u00ebs dhe t\u00eb Baca Kurtit. Vazhdon duke paraqitur edhe periudhat tjera kohore dhe duke u ndalur tek Kryengritja e Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe, me \u00e7\u2019rast v\u00ebmendje i kushton ngritjes s\u00eb flamurit n\u00eb De\u00e7iq, Kuvendit t\u00eb Gre\u00e7\u00ebs, por edhe financimit t\u00eb saj. Kryengritjen e paraqet si nj\u00eb nga ngjarjet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb historis\u00eb s\u00eb Mal\u00ebsis\u00eb. Po ashtu, duhet cekur se nuk lihet anash as nj\u00eb nga ngjarjet m\u00eb t\u00eb err\u00ebta t\u00eb historis\u00eb s\u00eb k\u00ebtij vendi, ngase nj\u00eb pjese e mal\u00ebsor\u00ebve, gjat\u00eb luft\u00ebrave ballkanike, do t\u00eb marrin pjes\u00eb n\u00eb an\u00ebn malaziase duke u ndihmuar q\u00eb t\u00eb marrin Tuzin dhe duke vazhduar deri n\u00eb Shkod\u00ebr. Ky kapitull p\u00ebrfundon me cop\u00ebtimin e Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe n\u00eb Konferenc\u00ebn e Londr\u00ebs nga ana e Fuqive t\u00eb M\u00ebdha, ashtu q\u00eb gjysma e k\u00ebsaj treve, e cila ishte k\u00ebshtjell\u00eb natyrore e Shkodr\u00ebs, mbeti jasht\u00eb shtetit am\u00eb. N\u00eb vijim Gjokaj po ashtu pasqyron edhe dy vrasjet e figurave t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme historike, vrasjen e Ded\u00eb Gjo\u2019 Lulit dhe e Isa Boletinit. T\u00eb dy k\u00ebta do t\u00eb vriten nga forcat sllave. Paraqitet historia e Mal\u00ebsis\u00eb, kryesisht e asaj pjese q\u00eb mbeti n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb shtetit sllav (Mbret\u00ebria SKS\/e Jugosllavis\u00eb), ku kemi rastet e vrasjes dhe torturimit t\u00eb shum\u00eb mal\u00ebsor\u00ebve nga ana e shtetit sllav. Historiku vazhdon me vuajtjet e Mal\u00ebsis\u00eb edhe mbas Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore, ku vazhdohet me politik\u00ebn e vjet\u00ebr sllave, s\u00eb pari me rianeksimin e pjes\u00ebs s\u00eb Mal\u00ebsis\u00eb dhe vrasjen e shum\u00eb mal\u00ebsor\u00ebve, ku spikat edhe vrasja e pat\u00ebr Zefit dhe shum\u00eb e shum\u00eb t\u00eb tjer\u00ebve. Pastaj, vazhdon n\u00eb vijim studiuesi Jun\u00e7aj, se me periudh\u00ebn e prishjes s\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnieve sovjetiko-jugosllave, ku, si pasoj, shum\u00eb mal\u00ebsor\u00eb u arrestuan, u torturuan dhe disa p\u00ebrfunduan edhe n\u00eb kampin fam\u00ebkeq t\u00eb Golli Otokut. Autori p\u00ebr k\u00ebto ngjarje, sipas materialit t\u00eb grumbulluar n\u00eb terren, na jep edhe shum\u00eb emra t\u00eb mal\u00ebsor\u00ebve q\u00eb i mbijetuan atij kampi. Gjokaj, ka pohuar Jun\u00e7aj, nuk harron as aktin historik t\u00eb Bes\u00eblidhjes s\u00eb Mal\u00ebsis\u00eb t\u00eb vitit 1970, e deri n\u00eb dit\u00ebt e sotshme duke u ndalur edhe tek angazhimi i mal\u00ebsor\u00ebve p\u00ebr \u00e7\u00ebshtjen e Kosov\u00ebs, qoft\u00eb n\u00eb m\u00ebrgim me krijimin e fondacionit ,,Vendlindja th\u00ebrret\u201d, i cili grumbulloi mjete t\u00eb shumta financiare p\u00ebr t\u00eb ndihmuar kosovar\u00ebt dhe vet\u00eb luft\u00ebn e U\u00c7K-s\u00eb, si dhe brenda n\u00eb Mal\u00ebsi, ku u krijua ,,K\u00ebshilli p\u00ebr ndihm\u00eb urgjente p\u00ebr t\u00eb ikurit nga Kosova\u201d, q\u00eb u angazhua p\u00ebr t\u2019i strehuar dhe ndihmuar kosovar\u00ebt q\u00eb kishin braktisur vatrat e tyre gjat\u00eb terrorit serb\u00eb. Paraqitet edhe aksioni i koduar policor ,,Fluturimi i Shqiponj\u00ebs\u201d, me \u00e7\u2019rast u arrestuan, torturuan dhe akuzuan mal\u00ebsor\u00ebt si terrorist\u00eb. Kjo ishte si nj\u00eb ,,mir\u00ebnjohje\u201d p\u00ebr kontributin q\u00eb dhan\u00eb shqiptar\u00ebt, pak muaj m\u00eb par\u00eb, p\u00ebr pavar\u00ebsin\u00eb e Malit t\u00eb Zi. Te kapitulli i fundit, kemi disa v\u00ebshtrime, reagime, fjalime, p\u00ebrkujtime etj. t\u00eb autorit, i cili i ka punuar dhe paraqitur gjat\u00eb viteve t\u00eb ndryshme. K\u00ebtu kemi p\u00ebrkujtime t\u00eb njer\u00ebzve t\u00eb m\u00ebdhenj t\u00eb Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb fjala p\u00ebr Gjergj Dakun Gjokaj, pastaj sh\u00ebnime t\u00eb pavar\u00ebsis\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs dhe t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, n\u00eb t\u00eb cilat raste autori mori pjes\u00eb me kumtesa t\u00eb p\u00ebrgatitura etj. Libri, i Sh. Gjokajt, \u201cMal\u00ebsia e Madhe n\u00eb d\u00ebshmit\u00eb dokumentare\u201d, ka shum\u00eb an\u00eb pozitive dhe ng\u00ebrthen vlera shum\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme dhe me interes shum\u00ebdimensional, duke dh\u00ebn\u00eb informacione t\u00eb reja p\u00ebr shum\u00eb fakte dhe d\u00ebshmi historike p\u00ebr Mal\u00ebsin\u00eb e Madhe\u201d, \u00ebsht\u00eb shprehur nd\u00ebr t\u00eb tjera studiuesi Jun\u00e7aj.<\/p>\n<p><strong>D\u00ebshmi dhe fakte t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme historike p\u00ebr Mal\u00ebsin\u00eb e Madhe dhe mal\u00ebsor\u00ebt<\/strong><br \/>\nKapitulli t\u00eb par\u00eb t\u00eb librit i prin\u00eb disa t\u00eb dh\u00ebna dhe fakte historike q\u00eb kap\u00ebrthejn\u00eb periudh\u00ebn t\u00eb lasht\u00eb dhe akoma t\u00eb pandri\u00e7uar thell\u00ebsisht, at\u00eb t\u00eb Antik\u00ebs. Sipas autorit shum\u00eb fakte dhe d\u00ebshmi historike q\u00eb ruhen dhe traditat fragmentare q\u00eb n\u00eb shekujt t\u00eb par\u00eb I,II dhe III te er\u00ebs s\u00eb re, nga gjeneral\u00ebt ilir u p\u00ebrqafua krishterimi ilir n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb Perandoris\u00eb romake. Me k\u00ebt\u00eb rast, autori Gjokaj po ashtu sqaron se kur kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb kohore hasim edhe nd\u00ebrtimin e nj\u00eb kanali t\u00eb Doklianit (Doklecianit n\u00eb vitet 284 \u2013 3016, q\u00eb sot i gjejm\u00eb n\u00eb hap\u00ebsir\u00ebn e Mal\u00ebsis\u00eb, ku fillon n\u00eb lumin Cem dhe vazhdon deri n\u00eb Duk\u00ebl 12 mile ose 19, 3 km. Me k\u00ebt\u00eb rast autori potencon edhe thell\u00ebsin\u00eb historike t\u00eb disa fortifikatave, si fortifikat\u00ebn Laberion, Burgu i Dushiqit, Burgu i kuq, n\u00eb Somobor t\u00eb Liqeni i Shkodr\u00ebs, pastaj fortifikat\u00ebn n\u00eb N\u00ebnhelm (Helcium), pastaj, si Medoni (Meduni) i Tit Livit, shek. V, Thessaoleniku (Shpishaniku), q\u00eb hasim qysh n\u00eb vitet e para t\u00eb antik\u00ebs, i gjem\u00eb n\u00eb Epir, ndon\u00ebse me em\u00ebr Nikopolisi te Tuzi.<br \/>\nN\u00eb vijim autori jep shpjegime rreth Kanalit t\u00eb Dukianit, m\u00eb tej rreth k\u00ebrkimeve shkencore p\u00ebr Ulpian\u00ebs, form\u00ebs s\u00eb p\u00ebrhapjes s\u00eb krishterimit gjat\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb Iliris\u00eb. Autori Gjokaj po ashtu me shum\u00eb kompetenc\u00eb dhe suke u bazuar n\u00eb d\u00ebshmit\u00eb historike flet p\u00ebr fiset ilire n\u00eb Mal\u00ebsi, Nj\u00eb vend t\u00eb merituar studimor autori Gjokaj i kushton Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe gjat\u00eb periudh\u00ebs n\u00eb koh\u00ebn e Antik\u00ebs. Kur flet p\u00ebr mikroregjionin e Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe autori sqaron se n\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb kohore Mal\u00ebsia e Madhe shtrihej prej pjes\u00ebs jug-per\u00ebndimore t\u00eb Ballkanit, n\u00eb vendbanimin e maleve masive dinarike. K\u00ebshtu q\u00eb, sipas autorit Gjokaj nj\u00eb vendbanim tipik i k\u00ebsaj periudhe historike ishte Kalaja e Samoborit, Kalaja e Theosselanikut, Kalaja e Medeonit, Kalaja e Pip\u00ebrit, Kalaja e Supzh\u00ebs dhe t\u00eb tjera pran\u00eb detit Adriatik. K\u00ebsaj natyre i takon edhe Kalaja e Danit (Bizerediumi) t\u00eb Dinosh\u00ebs dhe shum\u00eb kala t\u00eb tjera t\u00eb vogla n\u00eb hap\u00ebsira t\u00eb ndryshme t\u00eb fiseve n\u00eb Mal\u00ebsin\u00eb e Madhe.<br \/>\nEdhe onomastik\u00ebs s\u00eb Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe t\u00eb koh\u00ebs Antike autori Gjokaj i kushton r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb. Me Mjaft kompetenc\u00eb studimore flet p\u00ebr Albanopolisin (Burgu i Bardh\u00eb), Burgun e Zi, Pllati (Pllatium), Piloti, Pllana, Pulti, Pllanica etj. Po ashtu, toponimet, si Bucelza (Bucema), Mileshi (Militis, Mobiles, Miles), Dinosha, Urrela, Fortifikata e Nic\u00ebs n\u00eb Milesh t\u00eb Mal\u00ebsis\u00eb etj., z\u00ebn\u00eb vend meritor n\u00eb pen\u00ebn studimore t\u00eb k\u00ebtij autori.<br \/>\nDuke folur p\u00ebr zanafill\u00ebn e Ipeshkvis\u00eb n\u00eb antik\u00ebn e Mal\u00ebsis\u00eb, autori v\u00eb n\u00eb pah edhe problemet me t\u00eb cilat jan\u00eb p\u00ebrballur dy ritet, riti i per\u00ebndimit dhe ai i lindjes, problem q\u00eb kan\u00eb pasur pasoja edhe p\u00ebr nj\u00eb periudh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb kohore. E v\u00ebrteta q\u00eb ka munguar, mir\u00ebpo t\u00eb cil\u00ebn mund ta plot\u00ebsojn\u00eb leksikun e fjal\u00ebve iliro-albane bazuar n\u00eb antroponime dhe antro-patronime t\u00eb krishterimit dhe kulteve t\u00eb e apostujve, si Sh\u00ebn Palit, Sh\u00ebn Luk\u00ebs, Sh\u00ebn Pjetrit, Sh\u00ebn M\u00ebris\u00eb, Sh\u00ebn Gjonit, Sh\u00ebn Kollit, Deoklacionit, Konstantinit t\u00eb Madh e deri n\u00eb hapjen e koncilit (Kuvendit) t\u00eb Nic\u00ebs t\u00eb vitit 313 t\u00eb er\u00ebs son\u00eb. Selia e par\u00eb ipeshkvnore me sa dihet n\u00eb baz\u00eb t\u00eb gjurm\u00ebve ubikuese n\u00eb Mal\u00ebsi q\u00eb mbeten n\u00eb mikrotoponime q\u00eb shumta q\u00eb u mbajt\u00ebn shum\u00eb kuvende gjer me Nic\u00ebn n\u00eb vitin 313 te er\u00ebs son\u00eb ishte n\u00eb Pilati-Piloti-Platum (Pllanica nd\u00ebrmjet Kshev\u00ebs, Mileshi dhe Dinosh\u00ebs).<br \/>\nEdhe kapitulli i dyt\u00eb ng\u00ebrthen tema t\u00eb nj\u00eb interesi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb dhe t\u00eb nj\u00eb r\u00ebnd\u00ebsia q\u00eb ka vlera shum\u00ebdimensionale. N\u00eb k\u00ebt\u00eb pjes\u00eb t\u00eb k\u00ebtij kapitulli autori n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb mjaft kompetenc\u00eb shkencore flet p\u00ebr organizimin e familjes n\u00eb shoq\u00ebrin\u00eb e Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb kohore, p\u00ebr fiset, v\u00ebllaz\u00ebrit\u00eb, bajraktar\u00ebt, vojvod\u00ebt etj. Autoi Gjokaj me k\u00ebt\u00eb rast prezanton edhe s\u00ebr\u00eb dokumentesh arkivore p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb e Veriut. Me t\u00eb dh\u00ebna autori kryesisht bazohet n\u00eb librin e I. Zamputit, \u201cRelacione mbi gjendjen e Shqip\u00ebris\u00eb Veriore dhe t\u00eb Mesme t\u00eb shekullit XVII\u201d, Tiran\u00eb 1963. Autori m\u00eb pastaj flet p\u00ebr kullat n\u00eb Mal\u00ebsi, funksionin e tyre, vlerat dhe r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e k\u00ebsaj trash\u00ebgimie kulturore. N\u00eb studim q\u00eb zgjon kureshtjen e lexuesve paraqet edhe studimi rreth enigm\u00ebs s\u00eb vdekjes s\u00eb Pjet\u00ebr Budit, q\u00eb sipas autorit duhet t\u00eb cil\u00ebsohet si fatkeq\u00ebsi pas vrasje e planifikuar. Pas shum\u00eb analizave dhe argumenteve t\u00eb studiuara nga autori, shtron dyshimin q\u00eb Pjet\u00ebr Budi \u00ebsht\u00eb vrar\u00eb q\u00ebllimisht apo \u00ebsht\u00eb aksidentuar, shum\u00eb argument v\u00ebn\u00eb n\u00eb pah argumentin m\u00eb af\u00ebr t\u00eb s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs q\u00eb Budi \u00ebsht\u00eb vrar\u00eb q\u00ebllimisht. Enigma e zhdukjes s\u00eb trupit t\u00eb Budit \u00ebsht\u00eb d\u00ebshmia m\u00eb autentike se ky iluminist i shquar \u00ebsht\u00eb vrar\u00eb q\u00ebllimisht. Zamputi vdekjen e Budit e nxjerr si nj\u00eb viktim\u00eb e p\u00ebrplasjeve t\u00eb dy rrymave t\u00eb ndryshme, kund\u00ebrshtare nj\u00ebra me tjetr\u00ebn q\u00eb kan\u00eb ekzistuar n\u00eb at\u00eb koh\u00eb, mes dy rrymave krishtere, asaj katolike dhe ortodokse. Sipas autorit, rreth vrasjes s\u00eb Budit, m\u00eb bind\u00ebse q\u00ebndrojn\u00eb faktet se ishte nj\u00eb vrasje e p\u00ebrgatitur e asaj doktrine t\u00eb cil\u00ebn Budi e kund\u00ebrshtonte n\u00eb nd\u00ebrrimin e prift\u00ebrinjve q\u00eb nuk dinin gjuh\u00ebn shqipe n\u00eb predikimin n\u00eb mas\u00eb te shqiptar\u00ebt, e k\u00ebta t\u00eb fundit nuk e kuptonin gjuh\u00ebn latine. Budi ishte ai q\u00eb p\u00ebrkrahu q\u00eb secili t\u00eb predikoj\u00eb n\u00eb gjuh\u00ebn e vet dhe n\u00eb popullin e tij, pik\u00ebpamje kjo q\u00eb i kushtoi me jet\u00eb. Megjithat\u00eb misteri, p\u00ebrkat\u00ebsisht enigma e shuarjes s\u00eb jet\u00ebs s\u00eb tij edhe sot e k\u00ebsaj dite pas kaq shekujsh pa mbetur pa e par\u00eb drit\u00ebn.<\/p>\n<p><strong>Dilemat e autorit mbi t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn e origjin\u00ebs \u00ebsht\u00eb bogdanajve dhe t\u00eb ngritjes s\u00eb flamurit komb\u00ebtar n\u00eb Mal\u00ebsi t\u00eb Madhe<\/strong><\/p>\n<p>Autori Gjokaj, n\u00eb k\u00ebt\u00eb lib\u00ebr po ashtu shpalos edhe nj\u00eb histori q\u00eb zgjon hap dilema e diskutime tek studiuesit dhe njoh\u00ebsit e historis\u00eb dhe t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb shqipe. Fjala \u00ebsht\u00eb rreth origjin\u00ebs s\u00eb Bogdanajve, ku autori hap diskutime studimore se origjina e Bogdanajve a \u00ebsht\u00eb nga Gruda e Mal\u00ebsis\u00eb apo Hasi i Prizrenit, q\u00eb prej shum\u00eb koh\u00ebs flasin faktet dhe d\u00ebshmit\u00eb historike. Mir\u00ebpo, autori Gjokaj k\u00ebt\u00eb tez\u00eb t\u00eb s\u00eb kaluar\u00ebs historike e hedh posht\u00eb k\u00ebt\u00eb tez\u00eb historike duke shpalosur kund\u00ebr argumentet tjera se origjina e Bogdanajve rrjedh\u00ebn gjenealogjike e kan\u00eb nga Gruda e Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe. N\u00eb vijim autori Gjokaj flet vepr\u00ebn antologjike t\u00eb Bogdanit, \u201c\u00c7eta e Profet\u00ebve\u201d, p\u00ebr r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb p\u00ebr vlerat dokumentare q\u00eb ng\u00ebrthen ky lib\u00ebr, q\u00eb paraqet nj\u00eb nga vlerat e para me t\u00eb cilat nj\u00ebher\u00ebsh \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb edhe bekimi i let\u00ebrsis\u00eb shqipe.<br \/>\nN\u00eb vazhdim t\u00eb k\u00ebtij libri, autori paraqet edhe udh\u00ebp\u00ebrshkrimet e Evlija \u00c7elebiut, Shqiptar\u00ebt dhe malazez\u00ebt, Shqiptar\u00ebt dhe malazez\u00ebt sipas k\u00ebndv\u00ebshtrimit t\u00eb Mark Milanit etj.<br \/>\nStudiuesi, Sherif Gjokaj, n\u00eb librin e tij t\u00eb dyt\u00eb, Mal\u00ebsia e Madhe n\u00eb faktet historike nga Rilindja Komb\u00ebtare deri sot, kap\u00ebrthen tema shum\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme dhe tep\u00ebr me interes historik t\u00eb rrug\u00ebs historike t\u00eb Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe duke p\u00ebrfshir\u00eb periudh\u00ebn qysh nga Rilindja komb\u00ebtare deri me dit\u00ebt e sotme, duke pasqyruar\u00a0 ngjarje, por edhe duke\u00a0 hedh\u00eb drit\u00eb mbi shum\u00eb figura dhe personalitete historike gjat\u00eb k\u00ebsaj periudhe.<br \/>\nKapitullit t\u00eb tret\u00eb i prin nj\u00eb shkrim studimor q\u00eb\u00a0 pasqyron fakte dhe d\u00ebshmi historike\u00a0 p\u00ebr k\u00ebto ngjarje t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb historis\u00eb son\u00eb komb\u00ebtare. Autori po ashtu flet\u00a0 p\u00ebr luft\u00ebrat n\u00eb periudhat 1908 \u2013 1912,\u00a0 si ngjarje t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme\u00a0 p\u00ebr Mal\u00ebsin\u00eb e Madhe. Edhe kryengritjes s\u00eb Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe 1911 autori i jep qasje mjaft t\u00eb qart\u00eb dhe i shpjegon\u00a0 me shum\u00eb kompetenc\u00eb shkencore.<br \/>\nEdhe me k\u00ebt\u00eb ngjarje historike, autori hap dilem\u00ebn\u00a0 e ngritjes s\u00eb flamurit q\u00eb ngritja e tij a \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb\u00a0 n\u00eb 6 prill 1911 n\u00eb maj\u00ebn e Bratill\u00ebs apo n\u00eb De\u00e7i\u00e7it, si\u00e7 historia ka folur deri me tash, meqen\u00ebse q\u00eb t\u00eb dy k\u00ebto maja jan\u00eb\u00a0 af\u00ebr nj\u00ebra-tjetr\u00ebs. Nd\u00ebrkaq, duke folur p\u00ebr\u00a0 kryengritjen e vitit 1911 dhe kryengritjen e p\u00ebrgjithshme\u00a0 t\u00eb vitit 1012, sipas autorit kan\u00eb\u00a0 shum\u00eb dallime, sepse k\u00ebto dy vite\u00a0 ishin p\u00ebrplot\u00a0 me ngjarje\u00a0 t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme\u00a0 historike p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb dhe shqiptar\u00ebt. T\u00eb gjitha k\u00ebto moment flasin\u00a0 p\u00ebr\u00a0 situat\u00ebn\u00a0 n\u00eb Vilajetin e Shkodr\u00ebs, t\u00eb Kosov\u00ebs, Manastirit dhe\u00a0 t\u00eb Janin\u00ebs, p\u00ebr shkak\u00a0 t\u00eb zhvillimeve\u00a0 n\u00eb raport me kryengritjet q\u00eb jot \u00eb gjitha ishin t\u00eb koordinuara\u00a0 n\u00eb nj\u00eb\u00a0 komitet udh\u00ebheq\u00ebs, q\u00eb do t\u00eb formonin\u00a0 nj\u00eb fronte t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt\u00a0 n\u00eb luft\u00eb kund\u00ebr\u00a0 perandoris\u00eb osmane, e cila ishte\u00a0 n\u00eb\u00a0 g\u00ebrhimat e saja\u00a0 t\u00eb fundit dhe t\u00eb momentit\u00a0 historik t\u00eb shqiptar\u00ebve\u00a0 p\u00ebr ta formuar shtetin e tyre. T\u00eb gjitha k\u00ebto p\u00ebrpjekje u sublimuan\u00a0 me shpalljen e pavar\u00ebsis\u00eb s\u00eb\u00a0 Shqip\u00ebris\u00eb, m\u00eb 28 N\u00ebntor 1912 n\u00eb Vlor\u00ebn\u00a0 historike.<br \/>\nAutori n\u00eb vijim t\u00eb librit jep t\u00eb dh\u00ebna rreth figurave\u00a0 historike\u00a0 t\u00eb mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb madhe Tring\u00eb Smajles dhe\u00a0 Sokol Bacit, sipas\u00a0 dokumenteve malazeze, t\u00eb dh\u00ebna q\u00eb p\u00ebr\u00e7ojn\u00eb dilema q\u00eb do t\u00eb reflektojn\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb kund\u00ebrth\u00ebn\u00ebse. Autori Gjokaj po ashtu n\u00eb lib\u00ebr pasqyron profilin historik t\u00eb figur\u00ebs s\u00eb ndritur historike t\u00eb Isa Boletinin (1864-1916), duke e p\u00ebrshkruar m\u00ebnyr\u00ebn e vrasjes s\u00eb tij etj.\u00a0 Nd\u00ebrkaq, duke folur rreth personalitetit t\u00eb\u00a0 Ded\u00eb Gjo\u2019 Lulit, profesor Gjokaj.\u00a0 Edhe me k\u00ebt\u00eb rast, autori shpalos dilema rreth vrasjes s\u00eb\u00a0 heroit t\u00eb kombit Ded\u00eb Gjo\u2019 Luli, ku akoma edhe pas kaq vitesh\u00a0 t\u00eb vrasjes s\u00eb tij, kjo vrasje\u00a0 paraqet ndjenja\u00a0 hamend\u00ebsie dhe paqart\u00ebsie rreth\u00a0 s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs\u00a0 s\u00eb vrasjes\u00a0 s\u00eb k\u00ebtij heroi komb\u00ebtar.<br \/>\nNj\u00eb tem\u00eb q\u00eb paraqet r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb \u00ebsht\u00eb edhe pasqyrimi i Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe dhe i mal\u00ebsor\u00ebve p\u00ebrgjith\u00ebsisht n\u00eb optik\u00ebn e prezantimit n\u00eb veprat e Edith Durhamit, \u201cBrenga e Ballkanit dhe veprat tjera p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb dhe shqiptar\u00ebt\u201d.\u00a0 Edith Durham, si nj\u00eb studiuese e spikatur\u00a0 me\u00a0 shprehin\u00eb e saj t\u00eb jasht\u00ebzakonshme, pasqyron t\u00eb dh\u00ebna\u00a0 historike\u00a0 p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb t\u00eb njohur situat\u00ebn n\u00eb Ballkan, duke e p\u00ebrfshir\u00eb edhe krahin\u00ebn e Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe.<\/p>\n<p><strong>Periudha e re me perspektiva t\u00eb reja dhe ambicie prosperuese<br \/>\n<\/strong>Duke folur p\u00ebr periudh\u00ebn m\u00eb t\u00eb re t\u00eb historis\u00eb s\u00eb Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe, autori Gjokaj, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb mjaft t\u00eb mpreht\u00eb\u00a0 pasqyron\u00a0 disa ngjarje q\u00eb\u00a0 do t\u00eb mbesin n\u00eb aureol\u00ebn e historis\u00eb s\u00eb k\u00ebsaj krahine, si ngjarja e\u00a0 bes\u00eblidhjes s\u00eb madhe, n\u00eb Tuz, m\u00eb 28 qershor 1970, q\u00eb paraqet\u00a0 nj\u00eb ngjarje kulmore t\u00eb k\u00ebsaj pjese t\u00eb historis\u00eb q\u00eb lidhet me\u00a0 procesin e nj\u00eb bes\u00eblidhjeje\u00a0 q\u00eb\u00a0 kishte p\u00ebr q\u00ebllim \u00a0mbylljen e plag\u00ebve t\u00eb gjakmarrjes n\u00eb k\u00ebt\u00eb krahin\u00eb, q\u00eb ishte nj\u00eb plag\u00eb\u00a0 q\u00eb\u00a0 pikonte gjak mes\u00a0 v\u00ebllez\u00ebrve mal\u00ebsor\u00eb. Me mjaft kompetenc\u00eb, po ashtu studiuesi Gjokaj flet edhe p\u00ebr proceset demokratike t\u00eb zhvilluara n\u00eb\u00a0 Mal\u00ebsi t\u00eb Madhe, formimin e Lidhjes Demokratike\u00a0 n\u00eb Mal t\u00eb Zi, m\u00eb 9 shtator 1990, pastaj Partia e Unionit Demokratik t\u00eb Shqiptar\u00ebve\u00a0 n\u00eb\u00a0 Mal t\u00eb Zi \u2013 UDSH, formuar m\u00eb 21 n\u00ebntor 1993; formimi i K\u00ebshillit\u00a0 p\u00ebr ndihm\u00eb\u00a0 urgjente\u00a0 p\u00ebr t\u00eb ikurit nga\u00a0 Kosova, m\u00eb 14\u00a0 qershor 1998 n\u00eb Tuz etj., e deri te formimi i Komun\u00ebs s\u00eb Tuzit, e themeluar m\u00eb 1 shtator 2018, kur\u00a0 Tuzi u formua\u00a0 si Komun\u00eb e pavar\u00ebsuar, duke u shk\u00ebputur nga Komuna e Podgoric\u00ebs.<br \/>\nEdhe kapitulli i kat\u00ebrt, ng\u00ebrthen ngjarje t\u00eb ve\u00e7anta, q\u00eb kan\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb kryesisht me jet\u00ebn dhe organizimin e mal\u00ebsor\u00ebve t\u00eb Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe, por edhe t\u00eb komunitetit t\u00eb shqiptar\u00ebve t\u00eb Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Madhe n\u00eb diaspor\u00eb, p\u00ebrkat\u00ebsisht n\u00eb Amerik\u00eb.<br \/>\nP\u00ebrfundimi i k\u00ebtij libri sublimohet me konceptimin e nj\u00eb fotoalbumi, n\u00eb t\u00eb cilin jan\u00eb t\u00eb kap\u00ebrthyer fotografi t\u00eb p\u00ebrzgjedhur t\u00eb autorit, q\u00eb kan\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb me jet\u00ebn familjare, por edhe nga moment t\u00eb\u00a0 angazhimit dhe\u00a0 veprimtarive t\u00eb tij, arsimore, letrare dhe kulturore p\u00ebrgjith\u00ebsisht.<br \/>\nDhe, k\u00ebshtu, krejt n\u00eb p\u00ebrfundim lirisht mund t\u00eb\u00a0 konstatojm\u00eb se\u00a0 libri i autorit Sherif H. Gjokaj, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb lib\u00ebr me vlera t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme historike dhe tep\u00ebr i nevojsh\u00ebm p\u00ebr\u00a0 studiuesit dhe lexuesit, q\u00eb iu ofron mund\u00ebsi p\u00ebr t\u2019u njohur nga af\u00ebr p\u00ebr historin\u00eb, ngjarje\u00a0 dhe figura t\u00eb shumta q\u00eb lidhen me Mal\u00ebsin\u00eb e Madhe, por edhe m\u00eb gjer\u00eb.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>LIB\u00cbR Q\u00cb HEDH DRIT\u00cb MBI T\u00cb KALUAR\u00cbN DHE T\u00cb TASHMEN HISTORIKE T\u00cb MAL\u00cbSIS\u00cb S\u00cb MADHE Prof. Sherif Gjokaj: Mal\u00ebsia e Madhe n\u00eb d\u00ebshmit\u00eb dokumentare (Nga Antika deri n\u00eb Rilindjen Komb\u00ebtare \u2013 LIBRI I PAR\u00cb) dhe Mal\u00ebsia e Madhe n\u00eb faktet historike nga Rilindja komb\u00ebtare deri sot (Libri i dyt\u00eb), botoi \u201cROZAFA\u201d, Prishtin\u00eb 2019. Mikel GOJANI&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":7879,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-7878","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-histori-gjeografi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7878","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7878"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7878\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7882,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7878\/revisions\/7882"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/7879"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7878"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7878"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7878"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}