{"id":5023,"date":"2015-04-03T16:53:06","date_gmt":"2015-04-03T16:53:06","guid":{"rendered":"http:\/\/revistakuvendi.org\/?p=5023"},"modified":"2015-04-03T16:53:06","modified_gmt":"2015-04-03T16:53:06","slug":"simbolika-dhe-historia-e-vezeve-ne-pergjithesi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/revistakuvendi.org\/?p=5023","title":{"rendered":"Simbolika dhe historia e vez\u00ebve n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi"},"content":{"rendered":"

Don Nosh Gjolaj<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

N\u00eb rendin e par\u00eb simbolika e vez\u00ebs paraqet zanafilla nga zhvillohet bota dhe jeta n\u00eb t\u00eb. Simbolika e vez\u00ebs \u00ebsht\u00eb universale, q\u00eb i p\u00ebrfshir\u00eb t\u00eb gjith\u00eb popujt dhe periudhat e historis\u00eb s\u00eb njer\u00ebzimit.
\nSepse veza simbolizon pjellorin\u00eb, lindjen dhe jet\u00ebn e re.\u00a0
\nQ\u00eb nga antika e lasht\u00eb vez\u00ebn e kan\u00eb shfryt\u00ebzuar si simbol dhe metafor\u00eb romak\u00ebt e vjet\u00ebr, Persia e lasht\u00eb, Egjipti dhe Kinez\u00ebt ve\u00e7antin gjat\u00eb festave t\u00eb pranver\u00ebs. Veza n\u00eb form\u00ebn e vet\u00eb ovale na p\u00ebrkujton form\u00ebn e pik\u00ebs s\u00eb ujit dhe far\u00ebs, q\u00eb ishin elementet kryesor dhe ekzistenciale p\u00ebr popujve e antik\u00ebs s\u00eb lasht\u00eb. T\u00eb cil\u00ebt edhe besofshin se Toka e ka zanafill\u00ebn nga veza e madhe kozmike.<\/p>\n

Ashtu mendohet se bota \u00ebsht\u00eb krijuar nga veza si Kelt\u00ebt e vjet\u00ebr, Grek\u00ebt e lasht\u00eb, Egjipti i lasht\u00eb, Fenikasit, Kanaan\u00ebt, Tibeti, India, Vietnami, Kinez\u00ebt, Japonez\u00ebt, banor\u00ebt e Siberis\u00eb dhe Indonezis\u00eb etj. Procesi i krijimit t\u00eb bot\u00ebs tani merr m\u00ebnyrat e llojllojshme q\u00eb nga Kelt t\u00eb cil\u00ebt mendonin jeta fillon nga veza e gjarprit. Kurse Egjipti nga veza Knef ose Kinez\u00ebt nga veza e drangonit. Ashtu edhe njeriu i par\u00eb u krijuar nga veza. Po ashtu tek Kinez\u00ebt e lasht\u00eb mendonin se heronjt\u00eb lindin pasi dielli i mbar\u00ebson vez\u00ebn, ose pasi n\u00ebna i ka ngr\u00ebn\u00eb vez\u00ebt e zogjve.<\/p>\n

N\u00eb rendin e dyt\u00eb ky simbol i p\u00ebrgjithsh\u00ebm q\u00eb nd\u00ebrlidhet me krijimin e bot\u00ebs n\u00ebp\u00ebr mes vez\u00ebn, ajo na p\u00ebrkujton, se n\u00ebp\u00ebr mes vez\u00ebs q\u00eb \u00ebsht\u00eb edhe realitet fillestar i qenies s\u00eb gjall\u00eb q\u00eb nga zanafilla e jet\u00ebs s\u00eb njeriut. P\u00ebr Egjiptin ishte Nuna \u2013 personifikimi i oqeanit fillestar, uji i past\u00ebr me tharmin i shenjt\u00eb n\u00eb pritje n\u00eb nj\u00eb kodrin\u00eb n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn shfaqjet veza. Nga kjo vez\u00eb del apo lind hyjnia q\u00eb e rregullon kaosin. Po ashtu edhe zoti Knum q\u00eb del nga oqeani e ka zanafill\u00ebn n\u00eb vez\u00ebn fillestare.<\/p>\n

Sipas tradit\u00ebs s\u00eb Kanan\u00ebve banor\u00ebt n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn banonin Palestin\u00ebn e dikursh\u00ebm para hebrenjve dhe m\u00eb von\u00eb bashk\u00eb me ta. Ata besonin se n\u00eb fillimin e bot\u00ebs ishte ajri dhe eter nga do t\u00eb lindin Ulomos (Gjith\u00ebpushtetshmi apo Gjithhershmi). Ulomos krijon vez\u00ebn kozmike dhe Shansorin (Zotin krijues). Shansori e theu vez\u00ebn kozmike n\u00eb dy pjes\u00eb, nga nj\u00ebra pjes\u00eb krijohet qielli kurse nga pjesa tjet\u00ebr toka.<\/p>\n

Kurse sipas \u00c7andogia upanishad n\u00eb Indin\u00eb e lasht\u00eb, veza krijohet nga jo qenia, dhe nga ajo pastaj krijohet qenia e gjall\u00eb. Ajo rritet dhe b\u00ebhet vez\u00eb. Ajo ishte n\u00eb qet\u00ebsi p\u00ebr nj\u00eb vit dhe pastaj p\u00eblcet. Lajm\u00ebrohen dy pjes\u00eb e l\u00ebvores, nj\u00ebra e argjendit dhe tjetra e arit. Ajo e argjendit apo sermit \u00ebsht\u00eb toka, kurse ajo e arit \u00ebsht\u00eb qielli.<\/p>\n

Kurse sipas tradit\u00ebs s\u00eb Tibetit, veza nuk \u00ebsht\u00eb ajo fillestarja por \u00ebsht\u00eb n\u00eb gjenealogjin\u00eb e dyt\u00eb t\u00eb njer\u00ebzimit, nga dalin pes\u00eb elementet qe nga del edhe veza e madhe. Nga veza krijohet liqeni i bardh, dhe gjasht\u00eb kategori qenieve, nga veza e dyt\u00eb n\u00eb p\u00ebrmes t\u00eb cil\u00ebs krijohen gjymtyr\u00ebt, pes\u00eb shqisat e njeriut, madje mashkulli dhe femra etj.<\/p>\n

As tradita kineze nuk rrin\u00eb larg k\u00ebsaj mend\u00ebsie, dhe sipas besimit t\u00eb tyre: patra se ndahen toka nga qielli, kaosi e kishte form\u00ebn e vez\u00ebs s\u00eb pul\u00ebs. Pasi q\u00eb kalojn\u00eb 18.000 vjet (numri \u00ebsht\u00eb simboli i pakufish\u00ebm), hapet veza e kaosit, nga elementet e r\u00ebnda krijohet toka (jing), nga elementet e lehta dhe t\u00eb pastra krijohet qielli (jang).
\nAt\u00ebher\u00eb mos ti harrojm\u00eb as Ink\u00ebt , t\u00eb cil\u00ebt e kan\u00eb stolisur tempullin e madh me vez\u00ebn kozmike.<\/p>\n

Miti mbi vez\u00ebn kozmike e gjejm\u00eb edhe tek fisi Dogon\u00eb dhe Bambar\u00eb nga Malia. Po ashtu edhe n\u00eb Finland\u00eb tregohet se hyjnesha e virgj\u00ebris\u00eb zhytet ne uj\u00eb dhe gjat\u00eb k\u00ebsaj zhytje ajo pahiri i thyhen vez\u00ebt, nga do t\u00eb krijohen uj\u00ebrat fillestaret dhe ashtu do t\u00eb fillon edhe zanafilla e jet\u00ebs.<\/p>\n

Veza shpeshher\u00eb paraqet fuqin\u00eb krijuese t\u00eb drit\u00ebs. N\u00eb kosmogonin\u00eb e popujve t\u00eb ndryshme, veza kishte nj\u00eb rrol gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebs gjat\u00eb historis\u00eb s\u00eb njer\u00ebzimit.
\nSipas Mircea Eliade, veza lajm\u00ebrohet m\u00eb s\u00eb shumtit pas kaosit, si princip i rregullit. T\u00eb gjitha ndryshimet burojn\u00eb nga veza. Edhe pse veza nuk ishte ajo fillestarja, por ajo \u00ebsht\u00eb simbol i diferencimit. Kozmosi dhe veza fillestare \u00ebsht\u00eb i nj\u00ebjti apo p\u00ebrfshirja e tok\u00ebs dhe e qiellit, uj\u00ebrat e poshtme dhe uj\u00ebrat e larta.
\nVeza \u00ebsht\u00eb nj\u00eb prej simboleve t\u00eb periudhave t\u00eb rip\u00ebrt\u00ebritjes. Veza e ngjyrosura t\u00eb Pashk\u00ebve paraqesin apo e ilustrojn\u00eb jo vet\u00ebm lindjen por edhe rilindjen. Po ashtu prap\u00eb Sipas Mircea Elijade, veza simbolizon rilindjen e re, rip\u00ebrt\u00ebritjen; ose sipas tradit\u00ebs s\u00eb vjet\u00ebr, veza \u00ebsht\u00eb tharmi i fillimit apo realiteti fillestar. Funksioni i vez\u00eb \u00ebsht\u00eb n\u00eb form\u00ebn ciklike q\u00eb buron nga roli i saj, pas vdekjes pason lindja q\u00eb nd\u00ebrlidhet ngusht\u00eb me natyr\u00eb, ku kemi vdekjen apo heshtja e dimrit, vjen pranvera q\u00eb kjo heshtje apo vdekje ringjallet, vera q\u00eb rritet dhe vjeshta q\u00eb jep frytet, edhe k\u00ebshtu me radh\u00eb vazhdon cikli i jet\u00ebs dhe i vdekjes.<\/p>\n

Pastaj arkeolog\u00ebt kan\u00eb gjetur n\u00ebp\u00ebr varreza vez\u00ebt nga argjila, q\u00eb nuk jan\u00eb asgj\u00eb tjet\u00ebr p\u00ebrve\u00e7 shenje pavdek\u00ebsis\u00eb si dhe simbol i ringjallej. Po ashtu n\u00eb varreza jan\u00eb gjetur edhe statujat e Dionisit me vez\u00eb n\u00eb dor\u00eb si premtim dhe shenj\u00eb t\u00eb kthimit n\u00eb jet\u00eb. Madje veza i takon dhe simbolizon sigurin\u00eb s\u00eb bashku me sht\u00ebpin\u00eb, \u00e7erdhen apo folen\u00eb, dhe prehrin e n\u00ebn\u00ebs.
\nVeza e t\u00eb men\u00e7urve, n\u00eb pik\u00ebpamjet e alkimik\u00ebve nd\u00ebrlidhet me ftes\u00ebn e jet\u00ebs shpirt\u00ebrore, q\u00eb simbolizon epiqendr\u00ebn, vendin dhe materialin e t\u00eb gjitha nd\u00ebrrimeve.<\/p>\n

Me ardhjen e krishterimit vez\u00ebt e ngjyrosur e nd\u00ebrrojn\u00eb dometh\u00ebnien si dhe tradit\u00ebn e lasht\u00eb dhe ja japin nj\u00eb kahe tjet\u00ebr. Veza sipas krishterimit nuk \u00ebsht\u00eb asgj\u00eb tjet\u00ebr p\u00ebrve\u00e7 ngjalla e Jezu Krishti, varri i zbraz\u00ebt \u2013 Pashk\u00ebt. Ashtu mbetet veza simbol i ngadh\u00ebnjimit mbi vdekje dhe fitoren e Krishtit.<\/p>\n

Simbolika e veza si e till\u00eb si\u00e7 e pam\u00eb m\u00eb lart\u00eb, ka zanafill\u00ebn para krishtere, q\u00eb simbolizon ringjalljen si dhe rip\u00ebrt\u00ebritjen. Krishter\u00ebt e marrin si simbol t\u00eb ri t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb pasosur (amshimit), q\u00eb Jezusi e shpalli dhe e realizoj me ngjalljen e vet\u00eb. Dhe ai v\u00ebrtet\u00eb u ngjall\u00eb! Tradita q\u00eb vazhdon edhe sot e k\u00ebsaj dite duke d\u00ebshmuar k\u00ebt\u00eb ngjarje historike.<\/p>\n

Ngjyrosja e vez\u00ebve<\/p>\n

Ngjyrosja e vez\u00ebve \u00ebsht\u00eb nj\u00eb tradit\u00eb shum\u00eb e vjet\u00ebr, dhe n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn besimtar\u00ebt i ngjyrosshim vez\u00ebt me rr\u00ebnj\u00ebt e bim\u00ebve apo me gjethin e bim\u00ebve, si p\u00ebr shembull me l\u00ebkur\u00ebn e qep\u00ebve. Nj\u00eb legjend\u00eb e vjet\u00ebr flet\u00eb se si Maria n\u00ebna e Krishtit i ka ngjyrosur vez\u00ebt kur ishte Jezusi ende f\u00ebmij\u00eb p\u00ebr t\u2019ia dhuruar vez\u00ebt e ngjyrosura f\u00ebmij\u00ebs s\u00eb vet\u00eb Jezusit. Kurse gjat\u00eb d\u00ebnimit Jezusit n\u00eb tragjedin\u00eb e Kalvarit, Maria ngjyros vez\u00ebt dhe d\u00ebshiron p\u00ebr t\u2019ia rikujtuar Pilatit rinin\u00eb e Jezusit. Por pasi e d\u00ebgjoi akt gjykimin e Jezusit, Maria vrapon te Pilati me vez\u00ebt e ngjyrosur p\u00ebr t\u00eb k\u00ebrkuar m\u00ebshir\u00eb p\u00ebr birin e vet\u00eb. N\u00eb nj\u00eb moment shporta q\u00eb e kishe me veza i zgjidhet dhe veza rrotullohet n\u00eb lot\u00ebt e saja q\u00eb pikonin n\u00eb tok\u00eb, nga do t\u00eb bij\u00ebn edhe pelini (barishta m\u00eb e hidhura n\u00eb tok\u00eb!) duke d\u00ebshmuar se \u00e7far\u00eb ndodhi me ngjarjet e tragjedis\u00eb s\u00eb Kalvarit.<\/p>\n

Sipas goj\u00ebdh\u00ebn\u00ebs thuhet se bashk\u00ebsit\u00eb e para krishter\u00eb do t\u00eb fillojn\u00eb k\u00ebt\u00eb tradit\u00eb p\u00ebr t\u2019i ngjyrosur vez\u00ebt. Veza ishte n\u00eb mesin e ushqimit q\u00eb bekohet n\u00eb vigjiljen e Pashk\u00ebve.<\/p>\n

Krishter\u00ebt e par\u00eb gjat\u00eb kreshm\u00ebve nuk i kan\u00eb konsumuar vez\u00ebt. Ashtu i kan\u00eb l\u00ebn\u00eb n\u00eb nj\u00eb an\u00eb, dhe Premten e Madhe ose Shtun\u00ebn e Madhe, vez\u00ebt e ziera i kan\u00eb sjell\u00eb p\u00ebr ti bekuar n\u00eb vigjiljen e fest\u00ebs q\u00eb dit\u00ebn e Pashk\u00ebve ta kan\u00eb n\u00eb tryez\u00ebn e tyre. N\u00eb at\u00eb koh\u00eb veza kishte simbolik\u00ebn e pjelloris\u00eb, i p\u00ebrkrahur me faktin se n\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb pulat japin m\u00eb s\u00eb shumtit veza. Si pas tradit\u00ebs veza e par\u00eb n\u00eb dit\u00ebn e Pashk\u00ebve duhet t\u00eb hahet n\u00eb barkun e zbrazet dhe veza \u00ebsht\u00eb e ziem\u00eb. Shenjat e k\u00ebsaj tradit\u00ebs ka edhe sot e k\u00ebsaj dite.
\nN\u00eb shekullin 13 t\u00eb n\u00eb Paris, rinia dhe student\u00eb u mbledhshin n\u00eb lagjet e ve\u00e7anta dhe n\u00eb shenjen e trumbet\u00ebs u niseshin n\u00eb drejtim t\u00eb Katedrales. Ku k\u00ebndonin k\u00ebng\u00ebt e lavdit dhe pastaj vraponin n\u00eb \u201cgjuetin\u00eb e vez\u00ebve\u201d q\u00eb qytetar\u00ebt i dhuronin. Ashtu kjo tradit\u00eb \u00ebsht\u00eb edhe sot e k\u00ebsaj dit\u00eb, q\u00eb vez\u00ebt ju dhurojm\u00eb fqinj\u00ebve, mysafir\u00ebve, f\u00ebmij\u00ebve dhe sh\u00ebrb\u00ebtor\u00ebve etj.
\nP\u00ebr ndryshe ngjyrosja si dhe dhurata e vez\u00ebs jan\u00eb edhe para Krishtit.
\nSot \u00e7do popull e ka tradit\u00ebn e vet\u00eb, m\u00ebnyr\u00ebn e ngjyrosjen si dhe simboliken e pasur t\u00eb folklorit, ashtu edhe populli yn\u00eb shqiptar\u00eb nuk mbetet mbrapa nga popujt e tjer\u00eb krishter\u00eb.<\/p>\n

Fillimisht vez\u00ebt ishin t\u00eb ngjyrosura me ngjyrat e hapura, simbol i pranver\u00ebs, drit\u00ebs s\u00eb diellit dhe hares\u00eb.<\/p>\n

Simbolika e ngjyrave t\u00eb vez\u00ebve t\u00eb Pashk\u00ebve:<\/p>\n

Ngjyra e kuqe, simbolizon gjakun e Jezu Krishtit, q\u00eb e derdhi p\u00ebr njer\u00ebzimin; simbol dashuri dhe flijimit, simbol i jet\u00ebs dhe i vdekjes.<\/p>\n

Ngjyra jeshile simbolizon t\u00eb zgjuarit e natyr\u00ebs, ardhja e pranver\u00ebs, shpresa dhe jeta.<\/p>\n

Ngjyra e bardh\u00eb simbolizon past\u00ebrtin\u00eb dhe dinjitetin, po ashtu edhe jet\u00ebn si dhe vdekjen.<\/p>\n

Ngjyra e verdh\u00eb, simbolizon g\u00ebzimin dhe fatin, simbol i rrezeve t\u00eb diellit.<\/p>\n

Ngjyra vjollc\u00eb, simbolizon begatin\u00eb.<\/p>\n

Ngjyra portokall, simbolizon shpres\u00ebn dhe nd\u00ebrlidh\u00eb me rrezet e drit\u00ebs.<\/p>\n

Ngjyra roz\u00eb simbolizon fillimin dhe freskin\u00eb.<\/p>\n

Kurse n\u00eb fund ngjyra e zez\u00eb simbolizon err\u00ebsir\u00ebn dhe m\u00ebkatin e njer\u00ebzimit.<\/p>\n

Po e p\u00ebrfundoj duke menduar se p\u00ebr fillim mjafton p\u00ebr ta shua kureshtjen ndaj vez\u00ebs s\u00eb Pashk\u00ebve dhe ngjyrosjen e tyre p\u00ebr lexueseve t\u00eb facebook-ut Don Nosh Gjolaj nga Podgorica<\/p>\n

N\u00eb foto jan\u00eb vajzat dhe grat\u00eb e famullis\u00eb Zemr\u00ebs Jezu Krishtit n\u00eb Podgoric\u00eb duke ngjyros vez\u00ebt e Pashk\u00ebve.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u00a0E premte m\u00eb 3 prill 2015<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Don Nosh Gjolaj   N\u00eb rendin e par\u00eb simbolika e vez\u00ebs paraqet zanafilla nga zhvillohet bota dhe jeta n\u00eb t\u00eb. Simbolika e vez\u00ebs \u00ebsht\u00eb universale, q\u00eb i p\u00ebrfshir\u00eb t\u00eb gjith\u00eb popujt dhe periudhat e historis\u00eb s\u00eb njer\u00ebzimit. Sepse veza simbolizon pjellorin\u00eb, lindjen dhe jet\u00ebn e re.\u00a0<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":5024,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-5023","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-histori-gjeografi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5023","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5023"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5023\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5025,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5023\/revisions\/5025"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/5024"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5023"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5023"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5023"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}