{"id":4817,"date":"2014-12-05T23:52:25","date_gmt":"2014-12-05T23:52:25","guid":{"rendered":"http:\/\/revistakuvendi.org\/?p=4817"},"modified":"2014-12-05T23:52:25","modified_gmt":"2014-12-05T23:52:25","slug":"perqasje-mes-edipit-mbret-te-sofokliut-dhe-nje-legjende-te-vjeter-mirditase","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/revistakuvendi.org\/?p=4817","title":{"rendered":"P\u00cbRQASJE MES \u201cEDIPIT MBRET\u201d T\u00cb SOFOKLIUT DHE NJ\u00cb LEGJENDE T\u00cb VJET\u00cbR MIRDITASE"},"content":{"rendered":"<p>NDUE DEDAJ<\/p>\n<p>(Sprov\u00eb letrare studimore)<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ku takohen dhe ku ndahen<\/p>\n<p>\u201cKompleksi i Edipit\u201d me Balad\u00ebn e Rinjohjes<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&#8230;Nat\u00ebn e martes\u00ebs, kur shkuen me ra,\u00a0 qielli u terratis, gjam\u00eb e bubullim\u00eb gjemuen, nj\u00eb shi i im\u00ebt prej gjaku filloi me lag tok\u00ebn&#8230;<!--more--><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h6>Sfondi i tragjedis\u00eb antike<\/h6>\n<p><em>\u00a0<\/em><\/p>\n<p>Teba e njohur ka filluar t\u00eb brehet nga murtaja e zez\u00eb, \u00e7ka ka shkaktuar nj\u00eb tronditje t\u00eb pashoqe tek t\u00eb gjith\u00eb teban\u00ebt. Mblidhen aty n\u00eb oborrin e Pallatit Mbret\u00ebror njer\u00ebz t\u00eb shumt\u00eb t\u00eb gjunj\u00ebzuar duke u lutur para altar\u00ebve. Pamjen e b\u00ebn m\u00eb solemne prania e nj\u00eb prifti t\u00eb Zeusit, i cili rri vazhdimisht n\u00eb k\u00ebmb\u00eb, dhe e korit prej 15 vet\u00ebsh t\u00eb Paris\u00eb s\u00eb Teb\u00ebs. T\u00eb gjith\u00eb jan\u00eb n\u00eb ankth dhe presin nga do t\u00eb shfaqet rrezja e shpres\u00ebs p\u00ebr shp\u00ebtimin e tyre. Dhe vjen mes tyre heroi teban, mbreti me emrin Edip<em>. \u201c\u00c7do gja po shuhet. Frytet e tok\u00ebs n\u00eb lules\u00eb po thahen. Kopet\u00eb e gjedheve n\u00eb kullot\u00eb po ngordhin. Foshnjat pa le vdesin n\u00eb bark t\u00eb nanave\u201d. <\/em>Prifti q\u00eb i flet k\u00ebshtu Edipit dhe gjindjes s\u00eb atyshme shpalos p\u00ebrmasat tragjike t\u00eb zezon\u00ebs q\u00eb ende nuk dihet se p\u00ebr \u00e7\u2019shkak madhor po e fundos Teb\u00ebn, aq sa vet\u00ebm <em>\u201cHadi i zi po ngopet me kuje e gjam\u00eb.\u201d<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/em>N\u00eb at\u00eb <em>\u201ct\u00ebrbim hyjnish\u201d, \u201cmurtaj\u00eb mizore\u201d<\/em> syt\u00eb e gjithkujt drejtohen nga Mbreti, Edipi, duke e k\u00ebrkuar aty Shp\u00ebtimtarin. Por a \u00ebsht\u00eb ai i mundsh\u00ebm t\u00eb jet\u00eb i till\u00eb? Natyrsh\u00ebm i drejtohet Orakullit t\u00eb Delfit, i cili nuk vonon t\u00eb p\u00ebrgjigjet: <em>\u201cLipset patjet\u00ebr t\u00eb zbulohet nj\u00eb or\u00eb e m\u00eb par\u00eb vras\u00ebsi i ish &#8211; Mbretit, Lajos, q\u00eb t\u00eb zhduket murtaja.\u201d<\/em> Kori mitik cil\u00ebson nj\u00eb treshe (Athin\u00ebn e pavdekshme, Artemid\u00ebn dalzot\u00ebse, Febin lartshigjetues) q\u00eb ka fuqi t\u00eb zboj\u00eb murtaj\u00ebn, \u00e7ka duket se do t\u2019i vij\u00eb n\u00eb ndihm\u00eb Edipit, i cili i k\u00ebrkon Korifeut q\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Kadmejt ta mb\u00ebshtesin n\u00eb p\u00ebrmbushjen e misionit q\u00eb i buron nga \u201cpushteti\u201d e \u201cfroni.\u201d<\/p>\n<p>Nj\u00eb bot\u00eb tipike antike: hyj, orakuj, mite, gjam\u00eb, t\u00eb vram\u00eb, gjak\u00ebs e gjaksor\u00eb (t\u00eb duksh\u00ebm e po aq t\u00eb paduksh\u00ebm), si n\u00eb Kanunin Shqiptar t\u00eb Maleve, rr\u00ebpirave t\u00eb tij. Edipi, edhe pse Mbret Fuqiplot\u00eb, krejt si nj\u00eb <em>mal\u00ebsor<\/em> i thjesht\u00eb b\u00ebn <em>be<\/em> sipas <em>zakonit<\/em> se p\u00ebr vras\u00ebsin e ish-Mbretit, nuk kishte dijeni <em>\u201ct\u00eb fshihej n\u00eb sht\u00ebpin\u00eb e tij.\u201d<\/em> I nxit nd\u00ebrkaq teban\u00ebt q\u00eb kurr\u00ebsesi t\u00eb <em>\u201cmos e l\u00ebn\u00eb n\u00eb harres\u00eb Vrasjen pa e shpague gjakun.\u201d<\/em> Me zell t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb i pari vihet n\u00eb k\u00ebrkim t\u00eb vras\u00ebsit t\u00eb Lajos, gjithnj\u00eb n\u00eb em\u00ebr t\u00eb drejt\u00ebsis\u00eb.<\/p>\n<p>Pa e ditur se kjo sip\u00ebrmarrje, sa fatlume p\u00ebr Teb\u00ebn, aq fatale do t\u00eb ishte p\u00ebr at\u00eb vet\u00eb,<\/p>\n<p>pa e ditur se kobi ishte dhe m\u00eb trondit\u00ebs se dukej-ngaq\u00eb vras\u00ebsi kishte qen\u00eb i nd\u00ebshkuar nga fati i pash\u00ebmbullt t\u00eb vriste t\u2019Atin dhe t\u00eb martohej me t\u2019Am\u00ebn,<\/p>\n<p>pa e ditur se vras\u00ebsin q\u00eb e k\u00ebrkonte gjithkund e gjith\u00ebkah e kishte m\u00eb pran\u00eb se \u00e7do njeri tjet\u00ebr mbi dh\u00e8, e kishte brenda vetes.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h6>Sfondi i legjend\u00ebs shqiptare-mirditase<\/h6>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Legjenda vjen pa nj\u00eb em\u00ebr, si\u00e7 kishin qen\u00eb t\u00eb tilla n\u00eb mitologjin\u00eb greke dhe legjendat p\u00ebr Edipin, gjersa ato t\u00eb merreshin n\u00eb dor\u00eb nga shkrimtar\u00ebt. As koha e ngjizjes s\u00eb saj nuk dihet, por mungesa e adresimeve (njer\u00ebz, katunde, krahina, male, tempuj) duket se d\u00ebshmon p\u00ebr tejlasht\u00ebsin\u00eb e saj, dhe sidomos p\u00ebr natyr\u00ebn p\u00ebrgjith\u00ebsuese, pa u ndalur n\u00eb faktin se ajo nuk \u00ebsht\u00eb e vetme n\u00eb p\u00ebrmbajtjen e saj. <em>E mbledhur nga studiuesi i njohur i visareve t\u00eb Mirdit\u00ebs Kol Shtjefni diku n\u00eb Mirdit\u00ebn e viteve \u201930, ajo \u00ebsht\u00eb botuar n\u00eb librin e k\u00ebtij autori \u201cMirdita &#8211; doke e zakone\u201d (1998), dhe k\u00ebtu jo si legjend\u00eb m\u00eb vete, por n\u00eb pjes\u00ebn ku trajtohen ritet q\u00eb lidhen me lindjen e f\u00ebmij\u00ebs. Legjeda \u00ebsht\u00eb mbledhur n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb spontane, si material folklorik dhe jo me pik\u00ebsynimin si e till\u00eb. Rr\u00ebfimtari i saj ka qen\u00eb i von\u00eb, i ndikuar nga e folmja e koh\u00ebs, ku nuk kan\u00eb shp\u00ebtuar dhe huazimet turke, si sahat etj. T\u00eb pakt\u00ebn ajo \u00ebsht\u00eb e koh\u00ebs s\u00eb baladave t\u00eb tjera shqiptare t\u00eb Rinjohjes, Murimit etj.<\/em><\/p>\n<p>&#8230;Nj\u00eb njeri, n\u00eb nj\u00eb stan, mes bjeshk\u00ebve t\u00eb larta t\u00eb kredhura n\u00eb vetmi t\u00eb plot\u00eb, nj\u00eblloj Olimpi shqiptar pa Zota. Nuk kan\u00eb em\u00ebr, por mund t\u00eb jen\u00eb bjeshk\u00ebt e Munell\u00ebs, t\u00eb Ka\u00e7inarit (Kuzhnenit), t\u00eb Oroshit, t\u00eb Selit\u00ebs&#8230; Ka patur mjaft legjenda e goj\u00ebdh\u00ebna t\u00eb spikatura q\u00eb lidheshin me k\u00ebto bjeshk\u00eb t\u00eb ep\u00ebrme, ashtu si dhe me Malin e Vel\u00ebs apo Bjeshk\u00ebt e Namuna qindra kilometra larg tyre. Njeriu i atij stani nuk \u00ebsht\u00eb mbret, plak, kapidan i vendit, bile as bari. Ai \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb mirditas i vorf\u00ebn i mo\u00e7\u00ebm q\u00eb ka dal\u00eb n\u00eb pyll t\u00eb pres\u00eb drur\u00eb p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb bulira uji p\u00ebr t\u2019i shitur, q\u00eb t\u00eb fitoj\u00eb buk\u00ebn e goj\u00ebs. <em>\u201cKatundi ku kishte sht\u00ebpin\u00eb ishte larg prej atij vendi rreth gjasht\u00eb sahat rrug\u00eb.\u201d<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/em>Ka megjithat\u00eb nj\u00eb p\u00ebrmas\u00eb dramatike t\u00eb mir\u00ebfillt\u00eb, m\u00eb tep\u00ebr t\u00eb mistert\u00eb. Nat\u00eb, vetmi e plot\u00eb, nj\u00eb njeri si i ndryr\u00eb n\u00eb nj\u00eb stan, jo rast\u00ebsisht t\u00eb larg\u00ebt. Rri pran\u00eb vatr\u00ebs dhe pi duhan i menduar, i p\u00ebrhumbur, gati n\u00eb kufijt\u00eb e p\u00ebrtejbot\u00ebs. Edhe pse nuk ka shkelur kurr\u00eb n\u00eb saraje mbret\u00ebrish e nuk di nga pun\u00ebt e tyre, kjo nuk do t\u00eb thot\u00eb se ai nuk mund t\u00eb kishte nj\u00eb fat si t\u00eb tyre, kur ishte fjala p\u00ebr dram\u00eb. Ani pse perreth tij nuk kishte teat\u00ebr antik, Eskil, Homer, Sofokli, q\u00eb at\u00eb q\u00eb atij i kishte ngjar\u00eb n\u00eb vetmin\u00eb e maleve ta shihte pas disa koh\u00ebsh n\u00eb sken\u00eb. Atij do t\u2019i duhej t\u00eb ishte vet\u00eb dhe \u201cheroi\u201d dhe \u201cshkrimtari\u201d anonim i vepr\u00ebs s\u00eb tij. Ai do ta shqiptonte ndodhin\u00eb e ajo do t\u00eb shkonte goj\u00eb m\u00eb goj\u00eb, koh\u00eb pas kohe, vend pas vendi.<\/p>\n<p>&#8230;Teksa bluen me mendje t\u00eb fshehtat e jet\u00ebs, t\u00eb cilat nuk ka mundun me i zbulue, befas ndjen nj\u00eb za gruaje q\u00eb piskat tue thirrun shoqen e vet. Burri i asaj vetmie t\u00eb madhe t\u00eb atij pylli t\u00eb larg\u00ebt (gjasht\u00eb or\u00eb prej sht\u00ebpis\u00eb s\u00eb tij), i cili s\u2019duhet t\u00eb jet\u00eb as i ri as plak, mban vesh me ankth. Mendon p\u00ebr nj\u00eb \u00e7ast se mos ajo grua \u00ebsht\u00eb baresh\u00eb q\u00eb ka humbun bag\u00ebtin\u00eb e ka dal\u00eb t\u2019i ndjell n\u00ebp\u00ebr nat\u00eb. Nga maja e malit p\u00ebrkarshi i p\u00ebrgjigjet nj\u00eb z\u00eb tjet\u00ebr gruaje, me piskam\u00eb ma t\u00eb fort\u00eb e ma t\u00eb thekshme, q\u00eb bani me ushtue krejt bjeshka perreth:<\/p>\n<p><em>\u201cTash i leu nj\u00eb djal\u00eb (p\u00ebrmend emrin e tij), si t\u2019ia caktojm\u00eb nafak\u00ebn?\u201d<\/em><\/p>\n<p><em>\u201cMe vra Bab\u00ebn e me marr p\u00ebr grue Nan\u00ebn!\u201d<\/em><\/p>\n<p>Kishin qen\u00eb dy zana a or\u00eb mali q\u00eb kishin folur ashtu duke i parath\u00ebn\u00eb fatin i zi, nj\u00eblloj si orakujt. Po endej filli mitik i tragjedis\u00eb s\u00eb madhe t\u00eb atij njeriu t\u00eb ngujuar n\u00eb at\u00eb vetmi bjeshk\u00ebsh. Si nj\u00eb stuhi q\u00eb nuk do t\u00eb dinte t\u00eb ndalej vet\u00ebm te ai si individ.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h6>P\u00ebrmbajtja e \u201cEdipit Mbret\u201d<\/h6>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Bash kur Edipi Mbret i vihet detyr\u00ebs p\u00ebr t\u00eb v\u00ebn\u00eb n\u00eb vend nderin e humbur t\u00eb ish-Mbretit q\u00eb kishte sunduar Teb\u00ebn para tij, dmth t\u00eb Mbretit Edip q\u00eb i kishte r\u00ebn\u00eb mbi kok\u00eb \u201cmynxyra\u201d (me gruan e t\u00eb cilit tashm\u00eb \u201cbante shtrat\u201d), n\u00eb sken\u00eb del nj\u00eb personazh i \u00e7uditsh\u00ebm me emrin Tirezja. Ngaq\u00eb ky \u201c<em>rrok me mend gjith\u00eb sendet\u201d<\/em>, Edipi Mbret i lutet t\u2019i zbuloj\u00eb t\u00eb vertet\u00ebn e vrasjes s\u00eb Lajos, duke shlyer k\u00ebshtu \u00e7do njoll\u00eb q\u00eb shkaktoi ajo vrasje, e p\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, duke shp\u00ebtuar qytetin, nderin e fronit, pushtetit, p\u00ebrfshi dhe lavdin\u00eb e s\u00eb shkuar\u00ebs. Por Tirezja e kupton se \u201c<em>asht e tmerrshme\u201d <\/em>p\u00ebr njeriun t\u00eb dij\u00eb ato gj\u00ebra\u00a0 q\u00eb s\u2019ia lejojn\u00eb t\u2019i dij\u00eb. Nisur nga deviza e tij <em>\u201cM\u00eb jep forc\u00eb e drejta<\/em>\u201d, ai guxon ta akuzoj\u00eb hapur Edipin Mbret se ai \u00ebsht\u00eb e keqja <em>\u201cq\u00eb k\u00ebt\u00eb tok\u00eb molepsi\u201d<\/em>, edhe pse do t\u00eb k\u00ebrc\u00ebnohej eg\u00ebr. Tirezja nuk \u00ebsht\u00eb profet mitik si Orakulli i Delfit q\u00eb i nuhat gj\u00ebrat, por nj\u00eb \u201cprofet i v\u00ebrtet\u00eb\u201d q\u00eb i ka par\u00eb nd\u00ebrgjegjet e trazuara e gj\u00ebmat dhe nuk mund t\u2019i ndryj\u00eb n\u00eb vetvete. Paralajm\u00ebron verbimin e Edipit (\u201ctash syt\u00eb i ke t\u00eb mpreht\u00eb, ma von\u00eb me ta ve\u00e7 err\u00ebsir\u00eb do t\u00eb shoh\u00ebsh\u201d), cek martes\u00ebn me Jokast\u00ebn q\u00eb do ta qes\u00eb n\u00eb <em>\u201climan t\u00eb kobsh\u00ebm.\u201d <\/em>Edipi Mbret q\u00eb nis t\u00eb kuptoj\u00eb di\u00e7ka mallkon fatin q\u00eb <em>\u201ct\u00eb madh e bani\u201d, <\/em>nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00ebTirezja i pam\u00ebshirsh\u00ebm vijon t\u00eb fshikulloj\u00eb vras\u00ebsin:<\/p>\n<p><em>nga pasanik fill lyparak do bahet<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 e qorr me shkop do bredh\u00eb n\u00eb dhe t\u00eb huej;<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/em><em>sheshit do t\u00eb dal\u00eb se me t\u2019 bijt\u00eb ai ishte<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/em><em>v\u00eblla babe, dhe bir e burr\u00eb me gruen<\/em><\/p>\n<p><em>nga e cila u lind, bashk\u00ebshort martese <\/em><\/p>\n<p><em>e vras\u00ebs i bab\u00ebs s\u00eb vet.<\/em><\/p>\n<p>N\u00eb pak vargje, me persosm\u00ebri artistike, \u00ebsht\u00eb sintetizuar, nj\u00eb nga formulat unikale t\u00eb kodit moral t\u00eb njer\u00ebzimit, q\u00eb n\u00eb pamje t\u00eb par\u00eb ngjan me nj\u00eb rebus anekdotik, sofistik, t\u00eb paftilluesh\u00ebm. Pik\u00ebrisht mbi k\u00ebt\u00eb hetohet aty n\u00eb Pallatin Mbret\u00ebror t\u00eb Teb\u00ebs, nj\u00ebher\u00ebsh duke u b\u00ebr\u00eb Gjyqi i Madh i vet\u00eb atij q\u00eb kryeson Hetimin (Zbulimin), pa e ditur kurr\u00ebsesi se vet\u00eb ai ishte protagonisti fatkeq i vargut t\u00eb ndodhive tragjike. Esht\u00eb shkelqimi i par\u00eb dhe gjyqi i fundit i Edipit Mbret, q\u00eb nuk do t\u00eb mund t\u00eb ishte mbret i Teb\u00ebs, si\u00e7 kishte qen\u00eb paraardh\u00ebsi i tij. N\u00eb betej\u00ebn p\u00ebr t\u00eb drejt\u00ebn nd\u00ebrhyn dhe Kreonti, kunati i tij, v\u00ebllai i Jokastes, i zem\u00ebruar dhe ai, duke e grishur t\u00eb shkoj\u00eb vet\u00eb n\u00eb Delf p\u00ebr t\u00eb m\u00ebsuar t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn. Nuk mund t\u00eb rrij\u00eb m\u00ebnjan\u00eb Jokasta, mbret\u00ebresha me dy kuror\u00eb mbret\u00ebrore e martese radhazi; sjell <em>\u201cprova t\u00eb qarta\u201d<\/em> para Edipit se Lajos orakulli i pati th\u00ebn\u00eb se at\u00eb do ta vriste i Biri, <em>\u201cq\u00eb bashk\u00eb me t\u00eb do t\u00eb lindja un\u00eb\u201d- <\/em>kurse Mbretin e vran\u00eb, si\u00e7 qe hapur fjala, disa hajdut\u00eb t\u00eb huaj n\u00eb kryq\u00ebzimtriudh\u00ebsh<em>.<\/em> Djalin, tri dit\u00eb pas lindjes, p\u00ebrmes sh\u00ebrbetor\u00ebve, ai (dhe ajo) e kishin flakur n\u00eb nj\u00eb gremin\u00eb mali, pasi Apoli nuk lejoi q\u00eb ai Djal\u00eb t\u00eb ishte nes\u00ebr vras\u00ebsi i t\u2019Et. Edipi pyet se \u00e7\u2019pamje e \u00e7\u2019mosh\u00eb kishte patur Lajo, ajo i p\u00ebrgjigjet <em>\u201cdi\u00e7ka n\u00eb ty sh\u00ebmb\u00ebllente.\u201d<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/em>N\u00eb vet\u00ebdijen e Edipit Mbret gj\u00ebrat fillojn\u00eb t\u00eb p\u00ebrqasen e lidhen. T\u00eb ishte r\u00ebst\u00ebsore profecia e orakullit p\u00ebr Lajon dhe profecia tjet\u00ebr, ajo e atij\u00a0 vet\u00eb? Ai dinte se kishte p\u00ebr bab\u00eb Polibin e Korintit dhe p\u00ebr n\u00ebn\u00eb Merop\u00eb Doriden, por n\u00eb nj\u00eb gosti, nj\u00ebher\u00eb, nj\u00eb i dehur, befas kishte thirrur <em>DJAL\u00cb I GJETUR<\/em>. Djaloshi Edip q\u00eb i kishin djegur ato fjal\u00eb shkon n\u00eb Delf t\u00eb gjej\u00eb ngush\u00ebllim e shpres\u00eb, por atje Febi i profetizon <em>\u201cpun\u00eb t\u00eb<\/em> <em>sh\u00ebmtueta, t\u00eb llahtarshme e t\u00eb kobshme\u201d:<\/em> do t\u00eb \u201cbante shtrat\u201d bashk\u00eb me n\u00ebn\u00ebn e tij, pjell\u00eb t\u00eb zez\u00eb me t\u00eb n\u00eb drit\u00eb do t\u00eb qiste, e, p\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, do t\u00eb vriste bab\u00ebn q\u00eb e kishte lindur! Ishte kjo arsyeja q\u00eb ai kishte frik\u00eb t\u00eb vente m\u00eb te prind\u00ebrit e tij n\u00eb Korint dhe pse kishte mall. Ai do t\u00eb vente atje vet\u00ebm kur Polibi dhe Meropa t\u00eb kishin vdekur, kur nuk do ta kishte m\u00eb t\u00eb mundur t\u00eb b\u00ebnte m\u00ebkate-t\u00eb vriste t\u00eb atin dhe t\u00eb martohej me t\u00eb em\u00ebn. Ai i trembej m\u00eb fort se vdekjes k\u00ebtij kompleksi t\u00eb p\u00ebrbindsh\u00ebm, \u201ckompleksit t\u00eb Edipit\u201d.<\/p>\n<p>Pik\u00ebrisht kur Ai nuk donte t\u00eb besonte se Edipi i Polibit ishte bir i rrem\u00eb i k\u00ebtij dhe bir i v\u00ebrtet\u00eb i Lajos, Korintasi sjell d\u00ebshmin\u00eb m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb atij Gjyqi:<\/p>\n<p><em>\u201cOr ty Polibi as n\u00eb far\u00eb as fis s\u2019 t\u00eb kishte\u201d<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/em><em>&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;&#8230;.<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u201cNga duert e mia ai ty dhurat\u00eb t\u00eb mori.\u201d<\/em><\/p>\n<p>I rr\u00ebfen si e kishte gjetur n\u00eb pyjet e Qiteronit. Pastaj shp\u00ebrthimi i Jokast\u00ebs: \u201cKurr\u00eb mos e ditsh ti, o faqezi, kush je!\u201d Mallkim n\u00ebne, gruaje a t\u00eb dyja bashk\u00eb? A mallkim per\u00ebndie? Tashm\u00eb Edipi Mbret nuk ishte m\u00eb bir i askujt: i Polibit e Merop\u00ebs jo e jo, po as i Lajos e Jokastes &#8211; ishte vet\u00ebm Bir i Fatit. Gjith\u00e7ka e vulos d\u00ebshmia e fundit e bariut plak, i cili kishte rrojtur gjat\u00eb p\u00ebr t\u00eb v\u00ebrtetuar se atij i qe besuar nga dy prind\u00ebrit mbret\u00ebror\u00eb hedhja n\u00eb gremin\u00eb e birit t\u00eb tyre, po atij nuk ia kishte b\u00ebr\u00eb zemra ta treste foshnj\u00ebn Edip&#8230;<\/p>\n<p>Edipi Mbret, njeriu m\u00eb rrezikzi n\u00eb bot\u00eb, drit\u00ebn do ta shihte p\u00ebr her\u00eb t\u00eb fundit. Ai i kishte kryer m\u00ebkatet e renda pa e ditur. Kori do ta p\u00ebrcillte kufom\u00ebn e fatit t\u00eb tij (si nd\u00ebshkim ai do t\u00eb vazhdonte t\u00eb rronte p\u00ebr t\u00eb vuajtur, shpaguar) me fjal\u00ebt klith\u00ebse:<\/p>\n<p><em>&#8230; I nj\u00ebjti preh\u00ebr t\u2019priti<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/em><em>si Bir e Bab\u00eb e Burr\u00eb.<\/em><\/p>\n<p>Djali i Gjetur, biri tragjik i fatit, kishte zgjedhur si shpagim nxjerrjen e syve t\u00eb vet, q\u00eb t\u00eb mos mund ta shihte m\u00eb at\u00eb bot\u00eb q\u00eb i kishte sjell\u00eb fatin m\u00eb t\u00eb pashembullt mby fytyr\u00eb t\u00eb dheut.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h6>P\u00ebrmbajtja e legjend\u00ebs mirditase<\/h6>\n<p><em>\u00a0<\/em><\/p>\n<p>&#8230;Me t\u00eb zbardhur drita n\u00eb maja, Burri merr udh\u00ebn p\u00ebr n\u00eb sht\u00ebpi. Grat\u00eb e fisit q\u00eb kishin shkuar p\u00ebr t\u2019i sh\u00ebrbyer s\u00eb shoqes lehon\u00eb, i dalin p\u00ebrpara gjith\u00eb gaz p\u00ebr t\u2019i marr\u00eb sihariq lindjen e djalit t\u00eb vet\u00ebm q\u00eb i kishte fal\u00eb Zoti. Ato gati sa nuk vall\u00ebzojn\u00eb nga hareja. Por ky q\u00eb e dinte kobin, se f\u00ebmija nuk kishte lindur p\u00ebr t\u00eb mir\u00ebn e tij, p\u00ebrkundrazi me fat t\u00eb zi t\u00eb parath\u00ebn\u00eb, i p\u00ebrmbajtur, veti tipike e mirditasve, nuk shfaqi asnj\u00eb shenj\u00eb g\u00ebzimi. Grat\u00eb u \u00e7udit\u00ebn dhe disi t\u00eb fyera u larguan, pa e kuptuar shkakun e zymt\u00ebsis\u00eb s\u00eb atij burri. N\u00eb sht\u00ebpin\u00eb e tij nuk u tha asnj\u00eb fjal\u00eb urimi, n\u00eb skaj t\u00eb oborrit nuk u shti asnj\u00eb pushk\u00eb, si\u00e7 ishte zakoni, q\u00eb lajm\u00ebronte me t\u00eb shtena \u201cardhjen e bardh\u00eb\u201d n\u00eb jet\u00eb t\u00eb nj\u00eb djali, aq m\u00eb tep\u00ebr t\u00eb nj\u00eb djali t\u00eb vet\u00ebm, q\u00eb do t\u00eb \u00e7onte m\u00eb tej pasardh\u00ebsit e atij barku. Kur mbet\u00ebn vet\u00ebm, Burri i thot\u00eb s\u00eb shoqes:<\/p>\n<p><em>\u201cGrue, ky f\u00ebmij\u00eb nuk asht i hajrit. <\/em><em>Kur t\u00eb rritet Ky do t\u2019m\u00eb vras\u00eb Mue! <\/em><em>Prandaj ma mir\u00eb po e mbys un\u00eb qysh tani.\u201d<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/em><em>\u201cBurr\u00eb, mos ke luejt mendsh? A e din se \u00e7ka po thue!\u201d<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u201cJo, Grue, nuk m\u00eb ka luejt mendja, po asht puna k\u00ebshtu&#8230;\u201d<\/em><\/p>\n<p>Dhe i rr\u00ebfeu fill e p\u00ebr pe t\u00eb fsheht\u00ebn e frikshme t\u00eb nj\u00eb nate m\u00eb par\u00eb, p\u00ebrcjell\u00eb p\u00ebrmes fjal\u00ebve t\u00eb zanave apo or\u00ebve. Kur ajo d\u00ebgjoi se foshnja e saj do t\u00eb kishte fatin jo vet\u00ebm t\u00eb vriste t\u2019Atin, por dhe t\u00eb martohej me t\u2019Am\u00ebn (dmth me at\u00eb vet\u00eb) i shkuan t\u00eb dridhura n\u00ebp\u00ebr shtat. Djali q\u00eb po i jepte gji iu ftoh mbi gjoks dhe i sh\u00ebmb\u00eblleu sakaq me nj\u00eb gjarp\u00ebr&#8230; Vendimi u mor p\u00ebrnj\u00ebher\u00eb. F\u00ebmij\u00ebn e porsalindur e lidhen n\u00eb djep n\u00eb shp\u00ebrgenj t\u00eb rinj dhe e hodh\u00ebn n\u00eb nj\u00eb lum\u00eb q\u00eb rridhte aty af\u00ebr. Djepin e mori rrjedha e atij lumi dhe e shpiu shum\u00eb larg atij vendi. Diku n\u00eb at\u00eb lum\u00eb merrte uji nj\u00eb vij\u00eb mulliri, ku bluante katundi i larg\u00ebt. <em>\u201cVal\u00ebt e lumit i dhan\u00eb krah djepit kah vija e mullinit dhe ai bllokoi ujin. Mullisi doli me nj\u00eb shat\u00eb n\u00eb krah p\u00ebr me pastrue gryk\u00ebn e lugut. Sa futi shatin n\u2019uji, iu ngatrrue n\u00eb rrath\u00ebt e djepit. T\u00ebrhoqi shatin dhe nxori djepin sip\u00ebr. <\/em><em>F\u00ebmija ishte gjall\u00eb. Me t\u00eb shpejt\u00eb e mori djepin dhe e \u00e7oi n\u00eb sht\u00ebpin\u00eb e tij&#8230;\u201d<\/em> I tha s\u00eb shoqes ta nd\u00ebrronte, ta afronte pran\u00eb zjarrit, mbase dhe t\u00eb gjente n\u00eb katund nj\u00eb grua p\u00ebr t\u2019i dh\u00ebn\u00eb gji, kurse vet\u00eb doli t\u00eb k\u00ebrkonte t\u2019Am\u00ebn e djalit, q\u00eb sipas tij, duhej t\u00eb ishte mbytur n\u00eb uji n\u00eb p\u00ebrpjekje p\u00ebr t\u00eb kaluar lumin me djep n\u00eb shpin\u00eb. Por askund nuk u gjet ajo, as e gjall\u00eb, as e vdekur. Mullisi dhe e shoqja nuk kishin f\u00ebmij\u00eb, ndaj e rrit\u00ebn vet\u00eb <em>DJALIN E<\/em> <em>GJETUR<\/em> si t\u00eb ishte i tyre, me gjith\u00eb t\u00eb mirat, si djal\u00eb mbreti, si\u00e7 thuhej. Dhe ai Djal\u00eb vet\u00ebm ata t\u00eb dy njihte p\u00ebr bab\u00eb dhe n\u00ebn\u00eb.<\/p>\n<p>Legjenda vijon subjektin e saj. Kur Djali u rrit, u b\u00eb bari delesh. Kishte nj\u00eb tuf\u00eb shum\u00eb t\u00eb mir\u00eb. Shtegtonte me berre krahin\u00eb m\u00eb krahin\u00eb p\u00ebr t\u00eb gjetur kullos\u00eb t\u00eb fresk\u00ebt e t\u00eb bollshme. Ishte nj\u00ebzet vje\u00e7 kur pa e ditur u gjend rast\u00ebsisht n\u00eb katundin (ku kishte lindur). Aty delet moren turr e hyn\u00eb n\u00eb nj\u00eb livadh t\u00eb huaj ku d\u00ebmtuan barin, teksa bariu ishte harruar duke luajtur me nj\u00eb bari tjet\u00ebr. I zoti i livadhit doli nga sht\u00ebpia me vrap, me nj\u00eb shkop n\u00eb dor\u00eb, t\u00eb nxirrte ato dele dam\u00e7ore nga livadhi. Prona p\u00ebr t\u00eb ishte e shenjt\u00eb, e pacenueshme, ndaj ashtu i zem\u00ebruar n\u00eb kulm, i karmoi delet duke u r\u00ebn\u00eb m\u00eb shkop ku t\u00eb mundte. Kur Djali bari pa at\u00eb sken\u00eb t\u00eb dhunshme mbi tuf\u00ebn e tij, q\u00eb s\u2019kishte guxuar t\u2019i afrohej as ujku, i b\u00ebrtiti me t\u00eb ashp\u00ebr t\u00eb zotit t\u00eb livadhit. Por tjetri iu p\u00ebrgjigj me t\u00eb eg\u00ebr:<\/p>\n<p>\u201cHidhu, hidhu k\u00ebndej, se <em>p\u00ebr qiell e p\u00ebr dh\u00e8, <\/em>bri pa t\u00eb thye me k\u00ebt\u00eb shkop nuk po t\u00eb la, e shpin\u00ebn po ta baj ma t\u00eb but\u00eb se barkun!\u201d<\/p>\n<p>Djali i marruar s\u2019priti m\u00eb, po nxori topaxh\u00ebn (koburen) nga brezi dhe ia rrasi n\u00eb gjoks atij Burri duke e l\u00ebn\u00eb t\u00eb vdekur, pa e ditur se ai mbi t\u00eb cilin sapo kishte shtier\u00eb pa iu dridhur dora kishte qen\u00eb i ati..<\/p>\n<p><em>\u201cK\u00ebshtu ai (Djal\u00eb) vrau Bab\u00ebn e vet.\u201d<\/em><\/p>\n<p>Ku ta dinte ai se fati i tij kishte qen\u00eb i parath\u00ebn\u00eb nga zana e malit, nj\u00eblloj si fati i nj\u00eb mbreti helenik, Edipit, n\u00ebnt\u00eb male p\u00ebrtej, t\u00eb cilit gjithashtu fatin ia kishte parashkruar orakulli i Delfit, nj\u00eblloj zane e atyre viseve t\u00eb larg\u00ebta. Si zanat e or\u00ebt, dhe orakujt vinin nga koh\u00ebt pagane. Ende ai Djal\u00eb nuk dinte se i vrari prej tij, nj\u00ebzet vjet m\u00eb par\u00eb, p\u00ebr t\u00eb shp\u00ebtuar veten, gruan, jet\u00ebn, nderin e familjes e t\u00eb mbar\u00eb dheut nga nj\u00eb m\u00ebkat i pad\u00ebgjuar e i pashembullt, kishte kryer vet\u00eb nj\u00eb krim, po ashtu t\u00eb pad\u00ebgjuar e t\u00eb pash\u00ebmbullt, me vet\u00ebdije t\u00eb plot\u00eb kishte \u201cvrar\u00eb\u201d djalin e tij t\u00eb vet\u00ebm t\u00eb nes\u00ebrmen e nat\u00ebs q\u00eb kishte lindur, duke e flakur me gjith\u00eb djep n\u00eb lum\u00eb&#8230; dmth kishte kishte hequr qafe si nj\u00eb djall pik\u00ebrisht at\u00eb djal\u00eb q\u00eb sapo kishte shtier\u00eb mbi t\u00eb, kur ishte b\u00ebr\u00eb nj\u00ebzet vje\u00e7; e n\u00ebse fati do t\u00eb kishte qen\u00eb tjet\u00ebr, ai Burr\u00eb tash duhej t\u00eb ishte duke iu g\u00ebzuar dasm\u00ebs s\u00eb t\u00eb Birit. Pleqt\u00eb e Maleve q\u00eb shquheshin p\u00ebr gjyq\u00ebsi p\u00ebrfekte, q\u00eb kishin zgjidhur ngat\u00ebrresa nga m\u00eb t\u00eb v\u00ebshtirat, n\u00ebse asokohe kishin ardhur n\u00eb fuqi (pasi mund t\u00eb jet\u00eb ende heret p\u00ebr ta), a do t\u00eb mundnin n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb ta kapnin fillin e atij l\u00ebmshi aq t\u00eb ngat\u00ebrruar nga ajo profecia e zanave t\u00eb malit, para t\u00eb cilave ishin gjithmon\u00eb t\u00eb pazot, si para nj\u00eb fuqie hyjnore.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Epilogu tragjik i Edipit Mbret<\/strong><\/p>\n<p>&#8230;Ka r\u00ebn\u00eb m\u00eb n\u00eb fund sipari i gjyqit t\u00eb madh, gjyqi i fatit (i nj\u00eb Biri t\u00eb Fatit), gjyqi i rrall\u00eb i epok\u00ebs homerike, ku mungon shk\u00eblqimi i betejave. Kan\u00eb d\u00ebshmuar me hir e pa hir t\u00eb gjith\u00eb, n\u00eb em\u00ebr t\u00eb s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs, dhe pse ajo do t\u00eb trondiste fate njer\u00ebzore, por do t\u00eb shp\u00ebtonte Pallatin, Teb\u00ebn, lavdin\u00eb, bot\u00ebn. Edipi Mbret asnj\u00ebher\u00eb nuk u b\u00eb dot Mbreti Edip, si paraardh\u00ebsi i tij. Edipi, Mbret?! Sikur kishte dyshim, ciniz\u00ebm, n\u00eb mos tallje n\u00eb k\u00ebt\u00eb shqiptim t\u00eb teban\u00ebve. Si ka mund\u00ebsi? T\u00eb jet\u00eb b\u00ebr\u00eb Mbreti yn\u00eb ai q\u00eb vrau t\u00eb atin e u martua me t\u00eb \u00ebm\u00ebn. Mbret, Edipi?&#8230; Nuk \u00ebsht\u00eb e mundur.<\/p>\n<p>Edipi i ik\u00ebn fatit t\u00eb keq q\u00eb e ndjek nga pas mizorisht si hija e vdekjes, po loja e rrezikshme e fatit \u00ebsht\u00eb gjithnj\u00eb nj\u00eb hap para tij. Ai beson se e ka p\u00ebrjashtuar fatin, por fati, pa e kuptuar e ka v\u00ebn\u00eb posht\u00eb, e ka mundur, e ka groposur. Askush nuk mund ta shp\u00ebtoj\u00eb m\u00eb, as f\u00ebmij\u00ebt e tij, monstrat m\u00eb tragjike t\u00eb k\u00ebsaj bote. Edipi, tashm\u00eb <em>\u201cplaku i verb\u00ebr i pal\u00ebvizsh\u00ebm\u201d<\/em> , i n\u00ebmuri i fatit, do ta pres\u00eb vdekjen paq\u00ebsisht, duke i ardhur rreth me p\u00ebrnderim mbar\u00eb populli, shp\u00ebtimin e t\u00eb cilit do ta siguroj\u00eb shtatorja e tij.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h2><strong>Epilogu fatlum i Birit t\u00eb legjend\u00ebs<\/strong><\/h2>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Me qen\u00eb se i Vrari nuk kishte djal\u00eb as kush\u00ebrinj e nuk kishte kush t\u2019ia merrte gjakun, Djali bari q\u00eb e kishte vrar\u00eb sillej lirisht e pa frik\u00eb atyre an\u00ebve duke kullotur si m\u00eb par\u00eb tuf\u00ebn e tij. E Shoqja e t\u00eb vrarit kishte mbetur e vetme, e ve. Djali ia \u00e7on delet deri af\u00ebr sht\u00ebpis\u00eb s\u00eb saj, n\u00eb megjat e arave. Ajo i thot\u00eb:<\/p>\n<p><em>\u201cMore Djal\u00eb, pash\u00eb tok\u00eb e qiell, m\u2019u hiq qafe me k\u00ebto berre, se mjaft ta kam pa sherrin; m\u00eb vrave burrin e m\u00eb fike konakun, he ty Zoti t\u00eb vraft\u00eb!\u201d<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/em><em>\u201cMos m\u00eb nam, fisnike, e di dhe vet\u00eb se kam gabue<\/em><strong>, por rrezik paska qan\u00eb!<\/strong><em> Ve\u00e7 po t\u00eb jap fjal\u00ebn e burrave, se, p\u00ebr \u00e7do nevoj\u00eb q\u00eb ke me pas, m\u00eb thuej mue, se kam me t\u2019u gjet dhe kam me t\u00eb ndihmue, n\u00eb pun\u00eb bujq\u00ebsie e ku t\u00eb duesh ti, e do t\u00eb mundohem me e pague (mund t\u00eb lexohet dhe shpague) gjynafin (mund t\u00eb lexohet krimin) q\u00eb kam ba.\u201d<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/em>Gruaja e ve u prek prej fjal\u00ebve t\u00eb djalit bari dhe at\u00eb dit\u00eb e mbrapa mes tyre filloi miq\u00ebsia.<\/p>\n<p><em>\u201cNuk shkoi shum\u00eb gjat\u00eb dhe ata vendos\u00ebn t\u00eb martoheshin bashk\u00eb\u201d.<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u201cNat\u00ebn e martes\u00ebs kur shkuan me ra (me fjet\u00eb) qielli u terratis, gjam\u00eb e bubullime gjemuen, nj\u00eb shi i im\u00ebt prej gjaku filloi me lag tok\u00ebn. Nj\u00eb p\u00ebllumb i bardh\u00eb fluturimthi bjen n\u00eb mes t\u00eb dyve. Zot, \u00e7ka asht k\u00ebshtu? \u00c7far\u00eb mrekullie ka ndodh\u00eb?\u201d<\/em><\/p>\n<p>T\u00eb trishtuar nga ndodhia e pazakont\u00eb, t\u00eb dy k\u00ebrcyen me t\u00eb shpejt\u00eb prej shtratit p\u00ebr t\u00eb mos r\u00ebn\u00eb m\u00eb bashk\u00eb aty. <em>P\u00ebllumbi<\/em> u zhduk dhe <em>shiu prej gjaku <\/em>pushoi<em>.<\/em> Me t\u00eb zbardhur drita shkuan me pyet nj\u00eb t\u00eb dish\u00ebm se \u00e7ka mund t\u00eb ishte kjo mrekulli. I dishmi u tha:<\/p>\n<p><em>\u201cJu duhet t\u00eb jeni Nan\u00eb e<\/em> <em>Djal\u00eb e s\u2019ka si t\u00eb jet\u00eb ndryshe!\u201d<\/em><\/p>\n<p>Djali u kthye m\u00ebnj\u00ebher\u00eb te mullisi, e pyeti n\u00eb ishte me t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb djali i tij apo jo? Dhe ky ia shpjegoi pun\u00ebn holl\u00ebsisht.\u201d<\/p>\n<p>U zbulua gjith\u00e7ka dhe Nan\u00eb e Djal\u00eb u p\u00ebrqafuan me lot p\u00ebr faqe.<\/p>\n<p><em>\u201cFjala e Or\u00ebs u ba amen p\u00ebr \u00e7udin\u00eb e gjithkujt&#8230;\u201d<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ku takohen dhe ku ndahen tragjedia antike greke<\/p>\n<p>me legjend\u00ebn shqiptare &#8211; mirditase. Kompleksi i Edipit te helen\u00ebt,<\/p>\n<p>motivi i Rinjohjes te shqiptar\u00ebt.<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>1. Si shum\u00eb vepra t\u00eb tjera t\u00eb antikitetit grek, edhe \u201cEdipi Mbret\u201d \u00ebsht\u00eb ushqyer nga miti, legjenda. Miti mbi Edipin \u00ebsht\u00eb trajtuar dhe te tragjedia \u201cEdipi n\u00eb Kolon\u00eb\u201d e Sofokliut dhe te Seneka. Edhe n\u00eb let\u00ebrsin\u00eb e koh\u00ebs s\u00eb re figura e Edipit ka frym\u00ebzuar shuma autor\u00eb, si Kornejin, Volterin etj. Miti \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm pik\u00ebnisja, pasi komponent\u00ebt e vepr\u00ebs i jan\u00eb n\u00ebnshtruar p\u00ebrpunimit artistik, duke krijuar nj\u00eb vep\u00ebr komplekse me nj\u00eb subjekt t\u00eb duksh\u00ebm dhe nj\u00eb tjet\u00ebr \u201ct\u00eb paduksh\u00ebm\u201d q\u00eb zbulohet vet\u00ebm n\u00eb fundin e vepr\u00ebs.<\/p>\n<p>Edhe legjenda mirditase e Djalit t\u00eb Gjetur q\u00eb Vret t\u00eb Atin dhe Martohet me t\u2019Am\u00ebn \u00ebsht\u00eb e brumit popullor, porse ajo vjen ashtu si n\u00eb filles\u00eb, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb ngjizur, e virgj\u00ebr, e pap\u00ebrpunuar. Megjithat\u00eb t\u00eb gjitha elementet e <em>Kompleksit t\u00eb Edipit<\/em> i ka dhe ajo, me p\u00ebrjashtim t\u00eb aktit final, martes\u00ebs s\u00eb t\u00eb birit me n\u00ebn\u00ebn e tij. K\u00ebtu ajo devijon nga ky kompleks universal duke ruajtur ngjyr\u00ebn thell\u00ebsisht shqiptare, at\u00eb t\u00eb motivit t\u00eb Rinjohjes, q\u00eb natyrisht \u00ebsht\u00eb i njohur dhe n\u00eb popuj t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb rajonit ballkanik.<\/p>\n<p>2. N\u00eb goj\u00ebdh\u00ebn\u00ebn mirditase ndjehet i larg\u00ebt mjedisi i lasht\u00eb e hijer\u00ebnd\u00eb ballkanas, me k\u00ebshtjella, pallate mbret\u00ebror\u00eb, altare t\u00eb shenjt\u00eb, q\u00eb p\u00ebr \u00e7udi toka e Mirdit\u00ebs i ka patur t\u00eb shumt\u00eb; po ashtu mungojn\u00eb dredhit\u00eb, kurthet, kulisat, intrigat, sh\u00ebrb\u00ebtor\u00ebt, kori antik etj. P\u00ebrkundrazi dekori \u00ebsht\u00eb gati ekzotik, malor, bjeshk\u00ebtar, krejt natyror, i pap\u00ebrpunuar nga fantazia e rr\u00ebfimtarit, dekor aspak skulpturor e monumental, i pagdhendur nga dalta e rapsod\u00ebve q\u00eb kishin skalitur epose, balada n\u00eb z\u00eb. Duket n\u00eb pamj\u00eb t\u00eb par\u00eb se nj\u00eb ndodhi si ajo ka qen\u00eb n\u00eb periferi t\u00eb nd\u00ebrgjegj\u00ebs kolektive t\u00eb banor\u00ebve t\u00eb maleve. Rr\u00ebfyesit t\u00eb rast\u00ebsish\u00ebm i ka mjaftuar t\u00eb thot\u00eb gj\u00ebn\u00eb e ve\u00e7ant\u00eb, q\u00eb \u00ebsht\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb ta besoje. Megjithat\u00eb k\u00ebtu mbase qendron madh\u00ebshtia e tragjik\u00ebs s\u00eb saj, pasi \u00ebsht\u00eb ruajtur natyrshm\u00ebria, pa u ngarkuar me epicitet etj. Edhe pse nuk ka patur fatin t\u00eb njihet e shqyrtohet nga filolog\u00eb, mitolog\u00eb, estet\u00eb, psikolog\u00eb, ajo vjen krejt e p\u00ebrqasshme n\u00eb p\u00ebrmbajtjen e saj me tragjedin\u00eb greke mbi dy mij\u00eb vje\u00e7are q\u00eb ka mrekulluar dhe tronditur nj\u00ebher\u00ebsh mendjet dhe nd\u00ebrgjegjet njer\u00ebzore. N\u00ebse me kompleksin e Edipit jan\u00eb tronditur gjenit\u00eb krijues t\u00eb koh\u00ebrave, filozof\u00ebt, shkrimtar\u00ebt, aq m\u00eb tep\u00ebr popujt, p\u00ebrkundrazi me legjend\u00ebn mirditase nuk \u00ebsht\u00eb tronditur askush, p\u00ebrpos nj\u00eb \u00e7asti t\u00eb vet\u00ebm kur befas \u00ebsht\u00eb shqiptuar kumti i zanave p\u00ebr fatin e atij djali t\u00eb sapolindur. Ky \u00ebsht\u00eb nganj\u00ebher\u00eb fati i krijesave anonimate. Ve\u00e7se ato nuk kan\u00eb nevoj\u00eb p\u00ebr nj\u00eb industri t\u00eb t\u00ebr\u00eb shkrimi e teatri p\u00ebr t\u2019u mbajtur n\u00eb k\u00ebmb\u00eb e p\u00ebr t\u2019iu p\u00ebrcjellur shekujve, pasi u mjafton thelbi i tyre rrezatues, p\u00ebrjet\u00ebsisht i pandryshuar.<\/p>\n<p>3. Pavar\u00ebsisht nga disa fjal\u00eb, q\u00eb me siguri jan\u00eb shtuar m\u00eb von\u00eb, si <em>baft, nafak\u00eb, topaxh\u00eb, konak,<\/em> mosha e legjend\u00ebs duhet t\u00eb jet\u00eb e lasht\u00eb, t\u00eb pakt\u00ebn e koh\u00ebs s\u00eb lul\u00ebzimit t\u00eb baladave t\u00eb njohura t\u00eb Murimit n\u00eb Kala, V\u00ebllait t\u00eb Vdekur e asaj t\u00eb Rinjohjes. Ndjehet n\u00eb t\u00eb koha pagane, pasi nuk p\u00ebrmenden elemente t\u00eb krishter\u00eb, ndikimi i Kanunit etj. Mungojn\u00eb adresat kohore e vendore. \u00cbsht\u00eb nje mjedis tipik gati idilik: bjeshk\u00eb, livadhe, lum\u00eb, mulli, zana, or\u00eb. Mundet q\u00eb kjo legjend\u00eb \u00ebsht\u00eb e nj\u00ebkohshme me vet\u00eb mitin grek t\u00eb Edipit, pasi asokohe ka qen\u00eb ajo m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb menduari e popujve ballkanas n\u00eb t\u00eb njejtat kushte; e dallon vet\u00ebm elementi i Rinjohjes, q\u00eb dhe mund t\u00eb jet\u00eb shtuar m\u00eb von\u00eb, kur \u00ebsht\u00eb k\u00ebrkuar nj\u00eb zgjidhje morale e pranueshme n\u00eb bashk\u00ebsin\u00eb shqiptare veriore. I r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm \u00ebsht\u00eb th\u00eblbi tragjik i fatit. Jan\u00eb qeniet jo njer\u00ebzore q\u00eb japin kumtin e keq n\u00eb t\u00eb dy rastet, te Edipi &#8211; orakujt, te Legjenda Mirditase &#8211; or\u00ebt apo zanat. Ato shqiptojn\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn formul\u00eb t\u00eb fatit \u201cvrasjen e bab\u00ebs nga i biri dhe martes\u00ebn e tij me t\u00eb \u00ebm\u00ebn\u201d, pavar\u00ebsisht kahjes s\u00eb zgjidhjes s\u00eb fabul\u00ebs tragjike.<\/p>\n<p>4. Nisur nga tragjedia le ta rind\u00ebrtojm\u00eb linjen fillestare t\u00eb mitit mbi Edipin dhe pak a shum\u00eb t\u00eb subjektit t\u00eb tragjedis\u00eb, p\u00ebr t\u00eb par\u00eb p\u00ebrafrin\u00eb me legjend\u00ebn ton\u00eb. N\u00eb bjeshk\u00ebt e larta t\u00eb Qiteronit nga nj\u00eb bari gjendet nj\u00eb djal\u00eb i tretur n\u00eb gremin\u00eb; Edipi foshnje gjendet i lidhur me lak n\u00eb k\u00ebmb\u00ebn e shpuar (k\u00ebndej i buron dhe emri). Ky bari \u00ebsht\u00eb Korintasi, i cili i thot\u00eb Edipit Mbret \u201ct\u00eb pata gjet n\u00eb pyje t\u00eb Qiteronit.\u201d Po si kishte ngjar\u00eb? Korintasit, foshnj\u00ebn e tretur, ia kishte dh\u00ebn\u00eb nj\u00eb tjet\u00ebr bari, i sht\u00ebpis\u00eb s\u00eb Mbretit Lajo t\u00eb Teb\u00ebs. K\u00ebtij t\u00eb fundit barr\u00ebn e mbytjes (tretjes) s\u00eb f\u00ebmij\u00ebs ia kishin ngarkuar pik\u00ebrisht prind\u00ebrit e vog\u00eblushit, Lajo dhe Jokasta, p\u00ebr arsye se ata e dinin nga orakujt se kur t\u00eb rritej ai do \u201ct\u00eb vriste t\u00eb atin dhe t\u00eb martohej me t\u00eb \u00ebm\u00ebn.\u201d\u00a0 Kjo kishte qen\u00eb zgjidhja e tyre, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn nuk ishin penduar asnj\u00ebher\u00eb.<\/p>\n<p>Bariu i sht\u00ebpis\u00eb s\u00eb Lajos kishte ndjer\u00eb keqardhje, duke mos e ditur gj\u00ebm\u00ebn e fatit, f\u00ebmij\u00ebn ia kishte dh\u00ebn\u00eb Korintasit, bariut tjet\u00ebr. Ky nga ana e tij do t\u2019ia b\u00ebnte at\u00eb f\u00ebmij\u00eb \u201cdhurat\u00eb\u201d Polibit dhe Meropes, t\u00eb cil\u00ebt nuk kishin f\u00ebmij\u00eb. Bamir\u00ebsia e Korintasit ishte e shpjegueshme, n\u00eb logjik\u00ebn e gj\u00ebrave, q\u00eb shkonte p\u00ebrkund\u00ebr logjik\u00ebs f\u00ebmij\u00ebvras\u00ebse t\u00eb mbret\u00ebrve antik\u00eb. Shembuj t\u00eb till\u00eb ka plot n\u00eb let\u00ebrsin\u00eb bot\u00ebrore dhe n\u00eb let\u00ebrsin\u00eb ton\u00eb kujtojm\u00eb dram\u00ebn \u201c\u00c7eshtja e Blert\u00ebs\u201d t\u00eb Fadil Kraj\u00ebs.<\/p>\n<p>Edipi rritet dhe ne rrethana t\u00eb rastit vret t\u00eb atin, dhe po n\u00eb rrethanat rrjedh\u00ebse martohet me t\u00eb \u00ebm\u00ebn.<\/p>\n<p>Pak a shum\u00eb k\u00ebshtu ngjet dhe n\u00eb l\u00ebgjend\u00ebn ton\u00eb.<\/p>\n<p>Pyje atje, pyje k\u00ebtu. Atje f\u00ebmija flaket n\u00eb gremin\u00eb, k\u00ebtu n\u00eb lum\u00eb. Atje f\u00ebmij\u00ebn e tretur e gjejn\u00eb barinj q\u00eb i shpetojn\u00eb jet\u00ebn dhe ia japin ta rris\u00eb nj\u00eb njeriu q\u00eb nuk ka f\u00ebmij\u00eb, Polibit, q\u00eb e rrit si f\u00ebmij\u00ebn e vet. K\u00ebndej f\u00ebmij\u00ebn e gjen mullisi, i cili gjithashtu nuk ka f\u00ebmij\u00eb, por q\u00eb e rrit dhe ky si f\u00ebmij\u00ebn e tij. N\u00eb t\u00eb dy rastet prind\u00ebrit, le t\u00eb themi adaptues apo bir\u00ebsues, nuk b\u00ebjn\u00eb z\u00eb, e mbajn\u00eb enigm\u00ebn deri n\u00eb vdekje, dhe t\u00eb dy bijt\u00eb e gjetur dijn\u00eb p\u00ebr prind\u00ebr k\u00ebta ta fundit dhe jo prind\u00ebrit e tyre t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb. T\u00eb dy kan\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin fat t\u00eb parath\u00ebn\u00eb, n\u00ebn hijen e zymt\u00eb t\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtit Ballkan: Edipit-orakulli i Delfit dhe djalit shqiptar-zanat apo or\u00ebt u kan\u00eb caktuar t\u00eb njejtin fat: t\u00eb vrasin t\u2019et\u00ebrit dhe t\u00eb martohen me t\u2019\u00ebmat.<\/p>\n<p>Edipi e vret t\u00eb atin n\u00eb nj\u00eb ngat\u00ebrres\u00eb t\u00eb rastit. Djali shqiptar po n\u00eb nj\u00eb sherr t\u00eb rastit, te livadhi, vret t\u00eb atin. Fati nuk ndryshon p\u00ebr nj\u00eb \u201cbir t\u00eb fatit\u201d, pa\u00e7ka se ai ishte hero, mbret a bari i thjesht\u00eb delesh.<\/p>\n<p>N\u00eb t\u00eb dy rastet \u00ebsht\u00eb akti i vrasjes s\u00eb babait q\u00eb \u00e7on drejt zgjidhjes s\u00eb enigm\u00ebs, zbulimit t\u00eb s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs. Nuk mund t\u00eb shkohej m\u00eb p\u00ebrtej gjakut. Pas tij e v\u00ebrteta duhej t\u00eb gjente goj\u00eb p\u00ebr t\u00eb d\u00ebshmuar fatalitetin. P\u00ebr Lajon k\u00ebrkohet shpagim, pasi ai ka konsumuar dhe martes\u00ebn me t\u00eb \u00ebm\u00ebn, kurse p\u00ebr djalin e legjend\u00ebs shqiptare, jo; dhe kjo ngjet jo vet\u00ebm se nuk ka kush merr gjak, pasi i vrari nuk ka v\u00ebllez\u00ebr as kush\u00ebrinj, po se pik\u00ebrisht k\u00ebtu rrjedha e tragjik\u00ebs nd\u00ebrron, shkon p\u00ebr kah njer\u00ebzorja.<\/p>\n<p>Edipi rreket gjat\u00eb n\u00eb zbulimin e fatit t\u00eb vet. Djali i legjend\u00ebs son\u00eb e zbulon at\u00eb vet\u00ebm kur kupton se fati k\u00ebsaj here e kishte ndihmuar t\u00eb mos kryente mekatin e r\u00ebnd\u00eb t\u00eb \u201cb\u00ebnte shtrat\u201d me t\u00eb \u00ebm\u00ebn. K\u00ebshtu, Edipin fati e kthen n\u00eb nj\u00eb rob t\u00eb p\u00ebrjetsh\u00ebm t\u00eb tij, se ai e ka konsumuar aktin e martes\u00ebs mekatnuese dhe ka lindur kat\u00ebr f\u00ebmij\u00eb, Polinikun, Eteoklin, Antigon\u00ebn, Ismen\u00ebn. N\u00eb k\u00ebt\u00eb an\u00eb djali \u00ebsht\u00eb i privilegjuar, nuk vet\u00ebnd\u00ebshkohet, as me verbim, as me ndonj\u00eb form\u00eb m\u00eb t\u00eb leht\u00eb.<\/p>\n<p>5.Martesa e djalit me n\u00ebn\u00ebn e tij ndodh n\u00eb bot\u00ebn mitike helenike dhe e trondit at\u00eb nga themelet, n\u00eb nj\u00eb koh\u00eb kur ishte kap\u00ebrcyer martesa brenda t\u00eb vet\u00ebve (gjakut), dukuri e fillesave t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb njer\u00ebzore, por ajo nuk arrin t\u00eb trondis\u00eb dot bot\u00ebn shqiptare mitike t\u00eb maleve, p\u00ebr shkakun se nuk arrin t\u00eb ndodh\u00eb. Kjo \u00ebsht\u00eb dhe ve\u00e7oria kryesore dalluese midis mitit helen dhe atij shqiptar. K\u00ebtu shfaqen dhe kodet e ve\u00e7anta morale t\u00eb dy popujve fqinj n\u00ebn nj\u00eb \u201c\u00e7ati\u201d mitologjike bakllkanase, \u00e7ka tregon n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn e vet se ata kan\u00eb dh\u00ebn\u00eb e kan\u00eb marr\u00eb mes tyre, por kan\u00eb ruajtur ashtin identifikues. Legjenda shqiptare vete gj\u00ebr rr\u00ebz\u00eb malit t\u00eb m\u00ebkatit, por ai nuk rr\u00ebzohet t\u2019i z\u00ebr\u00eb brenda mekatnuesit e mundsh\u00ebm, pasi n\u00eb \u00e7ast di\u00e7ka mrekulluese ngjan, di\u00e7ka shp\u00ebtimtare fluturon nga kthinat e nd\u00ebrgjegj\u00ebs, nj\u00eb p\u00ebllumb, nj\u00eb shi gjaku, dhe n\u00eb vend q\u00eb t\u00eb ndodh\u00eb sup\u00ebrtragjedia, ndodh mrekullia e Rinjohjes s\u00eb N\u00ebn\u00ebs m\u00eb Birin.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>NDUE DEDAJ (Sprov\u00eb letrare studimore) &nbsp; Ku takohen dhe ku ndahen \u201cKompleksi i Edipit\u201d me Balad\u00ebn e Rinjohjes &nbsp; &#8230;Nat\u00ebn e martes\u00ebs, kur shkuen me ra,\u00a0 qielli u terratis, gjam\u00eb e bubullim\u00eb gjemuen, nj\u00eb shi i im\u00ebt prej gjaku filloi me lag tok\u00ebn&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4539,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-4817","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-letersi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4817","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4817"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4817\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4818,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4817\/revisions\/4818"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4539"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4817"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4817"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4817"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}