{"id":4133,"date":"2014-03-11T11:56:06","date_gmt":"2014-03-11T11:56:06","guid":{"rendered":"http:\/\/revistakuvendi.org\/?p=4133"},"modified":"2014-03-11T11:56:06","modified_gmt":"2014-03-11T11:56:06","slug":"perben-agresion-nderhyrja-ushtarake-ne-krime","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/revistakuvendi.org\/?p=4133","title":{"rendered":"P\u00ebrb\u00ebn agresion nd\u00ebrhyrja ushtarake n\u00eb Krime?"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>Nga Pilo Zyba<\/strong>
\nKrimea ka nj\u00eb popullsi prej 2 milion banor\u00eb, prej t\u00eb cil\u00ebve 58% jan\u00eb t\u00eb krishter\u00eb Rus, 24% Ukrainas dhe pjesa tjet\u00ebr t\u00eb p\u00ebrzier. Por teritori i saj i p\u00ebrket Republik\u00ebs s\u00eb Ukrain\u00ebs. At\u00ebher\u00eb p\u00ebrse Rus\u00ebt k\u00ebrkojn\u00eb me \u00e7do kusht t\u00eb zot\u00ebrojn\u00eb k\u00ebt\u00eb teritor, cilat jan\u00eb interesat, q\u00ebllimet, cili \u00ebsht\u00eb \u00e7elsi q\u00eb hap port\u00ebn e zgjidhjes? A do k\u00ebrkojn\u00eb ashtu si dhjetra here Rus\u00ebt, q\u00eb ta marrin me forc\u00eb k\u00ebt\u00eb teritor, sepse me diplomaci nuk e mor\u00ebn dot, tani kuptojn\u00eb \u00e7far kan\u00eb humbur?<\/p>\n

P\u00ebr t\u00eb t\u2019u p\u00ebrgjigjur k\u00ebtyre pyetjeve mund t\u00eb pyesim, \u00e7far roli luan problemi Shqiptar dhe Kosovar, por dhe teritorjal Komb\u00ebtar Shqiptar n\u00eb incidentin e Krimes\u00eb? \u00c7far fshihet pas perdes skenike nd\u00ebrkomb\u00ebtare, asaj Ruse, Serbe dhe Greke?<\/p>\n

P\u00ebr t\u00eb kuptur k\u00ebt\u00eb duhet t\u00eb nxjerrim n\u00eb tryez\u00ebn e shkrimit t\u00eb v\u00ebrtetat e hidhura n\u00eb t\u00eb shkuar\u00ebn, e m\u00eb pas n\u00eb rrug\u00eb e sip\u00ebr, ne mes fakteve e dhimbjeve t\u00eb kuptojm\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn e madhe. Kur Perandoria Ruse luftonte p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb Krimen\u00eb pron\u00eb t\u00eb saj, n\u00eb trojet tona komb\u00ebtare jetonte dhe mbret\u00ebronte n\u00eb Janin\u00eb Ali Pashe Tepelena. N\u00eb ato kohra edhe ai jepte kontributin e tij here nga nj\u00ebra pale dhe her\u00eb nga tjetra. Aliu kishte diplomacin\u00eb e tij mbi temat nd\u00ebrkomb\u00ebtae, me t\u00eb vetmin synim, p\u00ebrfitimet dhe shk\u00ebputjen nga Turqia, por dhe p\u00ebr zmadhimin e zgjerimin e trojeve t\u00eb influenc\u00ebs s\u00eb tij, q\u00eb nuk ishte e pak\u00ebt. Kur Aliu i k\u00ebrkoj\u00eb Rusis\u00eb nj\u00eb pakt p\u00ebr luft\u00eb frontale p\u00ebr rr\u00ebzimin e fuqis\u00eb otomane, Rusia e refuzoj\u00eb at\u00eb. Cila ishte arsyeja? Tashme pas dy shekujsh t\u00eb v\u00ebrtetat flasin vet\u00eb. Rusia pranonte m\u00eb mir\u00eb nj\u00eb Turqi t\u00eb dob\u00ebt, se sa nj\u00eb pashall\u00ebk t\u00eb Janin\u00ebs q\u00eb vinte duke u fuqizuar dhe duke u zgjeruar n\u00eb m\u00ebnyre t\u00eb rrufeshme dhe t\u00eb p\u00ebrdit\u00ebshme, qoft\u00eb nga teritoret, qoft\u00eb nga pasuria. Po k\u00ebshtu b\u00ebnin dhe lojtar\u00ebt e tjere t\u00eb letrave politike si Anglia dhe Franca. K\u00ebto dy diplomate t\u00eb t\u00eb gjitha kohrave, q\u00eb kurr\u00eb nuk u duken k\u00ebmb\u00ebt, d\u00ebmtojn\u00eb nga br\u00ebnda \u00e7do forc\u00eb n\u00eb rritje t\u00eb koh\u00ebs. Her\u00eb b\u00ebhen Luan\u00eb, here hijena q\u00eb marrin prehe nga betejat, her\u00eb dhelpra me diplomacin\u00eb dhe k\u00ebmbimet me interes, pa harxhuar as arm\u00eb, as njer\u00ebz, por, duke p\u00ebrdorur mashat e tyre t\u00eb men\u00e7uris\u00eb dhe djall\u00ebzis\u00eb. N\u00eb ato kohra t\u00eb errta, por t\u00eb lavdishme p\u00ebr Aliun, fuqit\u00eb e medha luftonin duke futur ne grindje dhe ne lufte kundershtaret, dhe kur shikonin se njeri prej tyre ngrihej lart, fusnin n\u00eb loje djallezite e tjera p\u00ebr ta dob\u00ebsuar apo p\u00ebr ta shkat\u00ebrruar, k\u00ebshtu ndodhi dhe me Luanin e Janines, deri sa ja arit\u00ebn q\u00ebllimit dhe e ekzekutuan. Me renien e pashall\u00ebkut t\u00eb tij, q\u00eb ishte nj\u00ebkohesisht dhe r\u00ebnia teritoriale e kombit t\u00eb Ilir\u00ebve, por dhe r\u00ebnia e Turqis\u00eb, hijenat, dhelprat u fut\u00ebn ne tryeza dhe grindje p\u00ebr t\u00eb marr\u00eb sejcili cop\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe. Dhe si ndodh gjithmon\u00eb, i humburi kurr\u00eb nuk llogaritet, ai luftohet me t\u00eb gjitha mjetet dhe t\u00eb gjitha m\u00ebnyrat p\u00ebr cfarosjen e plot\u00eb. Ata i dhan\u00eb krah\u00eb revolucionit grek, p\u00ebr t\u00eb realizuar dy q\u00ebllimet e tyre, edhe renien e Turqise, edhe r\u00ebnien e Pashall\u00ebkut t\u00eb madh t\u00eb Janin\u00ebs.<\/p>\n

Krimea, \u00c7am\u00ebria, Kosova dhe Shkupi… lidhja mes tyre!
\n<\/strong>
\nMe r\u00ebnien e Perandoris\u00eb Osmane doli n\u00eb skene ndarja e trojeve, q\u00eb ajo zot\u00ebronte, p\u00ebr fatin e keq t\u00eb kombit tim, me r\u00ebnien e Aliut ajo ishte ne pjesen e t\u00eb humburve bashk\u00eb me Turqin\u00eb. Bota e qyter\u00ebruar p\u00ebr interesa t\u00eb saaj, Turqin\u00eb dhe Alin\u00eb, i bente nj\u00eb. K\u00ebshtu, q\u00eb hijenat me t\u00eb aferta si Serbia dhe Greqia q\u00eb dol\u00ebn t\u00eb fituara nga kjo luft\u00eb, por dhe me ndihmen e t\u00eb tret\u00ebve, filluan t\u00eb kafshojn\u00eb trojet e lashta etnike Ilirike. Histori q\u00eb u p\u00ebrsrit dhe me r\u00ebnien e Gjermanis\u00eb Naziste. Me marrjen e ketyre pjeseve, doli n\u00eb pah nj\u00eb dukuri e re, ajo e komb\u00ebsis\u00eb, gjuh\u00ebs, historis\u00eb.<\/p>\n

Nj\u00eb vendim u mor n\u00eb t\u00eb gjitha trojet e pushtuara. N\u00eb Krime Rus\u00ebt b\u00ebn\u00eb genocidin e r\u00ebnde t\u00eb \u00e7farosjes s\u00eb popullsise dhe vendosjen s\u00eb v\u00ebnd t\u00eb tyre kolon\u00ebt Ruse. Po keshtu b\u00ebri dhe v\u00ebllai tjet\u00ebr sllav i Rusis\u00eb, Serbia, firmosi, vulosi kontrata dhe \u00e7farosje, apo dhe z\u00ebv\u00ebnd\u00ebsime t\u00eb popullsis\u00eb Shqiptare nga kolon\u00eb Serb\u00eb. Po t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn gj\u00eb beri dhe Greqia, z\u00ebv\u00ebnd\u00ebsoi popullsine \u00c7ame me kolon\u00eb greke. Nj\u00eb dhe i vet\u00ebm q\u00ebllimi, me vitet, edhe gjuha harrohej, edhe Iliria e lasht\u00eb \u00e7komb\u00ebtarizohej. Nga Ky veprim barbar, Krimea arriti t\u00eb ket\u00eb sot nj\u00eb popullsi ruse prej 58%, Greqia ka zhdukur po thuaj t\u00eb gjith\u00eb popullin \u00e7am, nd\u00ebrsa Serbia u mundua, hoqi nga trojet e Kosov\u00ebs mijra Shqiptar\u00eb, por nuk ja arriti q\u00ebllimit final. Dhe cili ishte preteksti i t\u00eb gjitha ketyre l\u00ebvizjeve? Cila ishte loja qe bente te besohej p\u00ebr keto veprime?<\/p>\n

Rusia \u201cSpastronte\u201d Krimen\u00eb nga mysylman\u00ebt, Serbia \u201cSpastronte\u201d Kosov\u00ebn nga mysylman\u00ebt, Greqia \u201cSpastronte\u201dGreqin\u00eb nga mysylman\u00ebt. Termi mysylman nenkuptohej Turk, ndersa termi orthodhoks n\u00ebnkupohej Rus, Serb, Grek. Sa qesharake p\u00ebr kohen e shkuar dhe t\u00eb sotmen. N\u00eb trojet Krime, Dardane, Albane, \u00c7ame, njerzit kishin jetuar dhe jetonin pa ardhur feja. Ata ishin zot\u00ebrues t\u00eb gjuhes s\u00eb tyre, t\u00eb kombit t\u00eb tyre, t\u00eb historis\u00eb s\u00eb tyre. Por guzhinjer\u00eb e djall\u00ebzuar t\u00eb historis\u00eb s\u00eb kombeve, e benin gjellen e tyre duke hedhur sa me shume erza q\u00eb t\u00eb mos kuptohej e verteta. Turqine e mundur e kishin veg\u00ebl qorre t\u00eb detyruar ne fushen diplomatike, por dhe ajo kishte interesat e saj, sepse duke marr\u00eb kolon\u00eb Shqiptare nga Kosova, \u00c7am\u00ebria, Shqip\u00ebria apo Krimea, dhe bashke me ta dhe disa miliona t\u00eb ardhura, kishte dy interesa, t\u00eb popullonte vendet e saj t\u00eb mbetura shkret\u00eb si…. dhe fitimet ekonomike, q\u00eb dhe ato zinin nje vend t\u00eb r\u00ebndesishem pas nje rr\u00ebnimi ekonomik t\u00eb Perandoris\u00eb.<\/p>\n

Ende sot bertet dhe leh Serbia p\u00ebr kishat dhe manastiret e Kosov\u00ebs dhe qan hallin. \u201c\u00c7far do behet me pasurine ton\u00eb Kombetare, si kishat, manastiret dhe famullit\u00eb? P\u00ebr t\u00eb qeshur, por edhe p\u00ebr t\u00eb pjerdhur, thua se keto Manastire dhe Kisha jan\u00eb n\u00eb teritorin Serb dhe, i perkasin shtetit t\u00eb tyre. Kishat jan\u00eb n\u00eb trojet komb\u00ebtare t\u00eb Kosov\u00ebs, dhe jan\u00eb prone e tij, t\u00eb nd\u00ebrtuar po p\u00ebr interesa te tij fetare, t\u00eb nd\u00ebrtuara po nga duart e tij. Pra, ato jan\u00eb pasuri komb\u00ebtare e kombit ku b\u00ebjn\u00eb pjese. T\u00eb tilla veprime flasin p\u00ebr nj\u00eb intrigim fallso t\u00eb problemeve mes shteteve dhe kombeve, por p\u00ebr \u00e7udi t\u00eb s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs bota edhe pse e di mir\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn, mban krahun e kundert nga interesat e vendit ku ato jan\u00eb nd\u00ebrtuar.<\/p>\n

Nj\u00eb \u00e7udi e koh\u00ebs ton\u00eb!<\/strong><\/p>\n

Grek\u00ebt mbas ardhjes s\u00eb demokracise nd\u00ebrtuan kudo n\u00ebp\u00ebr Shqip\u00ebri kishat e tyre, dhe bertasin vazhdimisht se, atje ku ato jan\u00eb nd\u00ebrtuar, edhe toka \u00ebsht\u00eb e tyre, edhe gjuha \u00ebsht\u00eb e tyre, edhe shteti eshte i tyre. Hapu varr t\u00eb futem, ose me mir\u00eb, hapu varr ti futim br\u00ebnda keta fjalaman\u00eb, k\u00ebta zagar\u00eb q\u00eb ulerasin n\u00eb \u00ebm\u00ebr t\u00eb t\u00eb zotit q\u00eb u hedh nj\u00eb kock\u00eb p\u00ebr ushqim. Por n\u00eb fakt asnjeri prej tyre nuk leh kot, por lehin ti d\u00ebgjoje bota, dhe lehin t\u00eb mos vihet n\u00eb dyshim problemi \u00c7am, dhe ai i Presheves, Maqedonis\u00eb, Malit t\u00eb zi, Bosnje-Hercegovin\u00ebs. T\u00eb t\u00eb gjith\u00eb shikojn\u00eb q\u00eb \u00e7\u00ebshtja Shqiptare eshte shtruar n\u00eb tryezat diplomatike dhe at\u00eb komb\u00ebtar. Dhe nga nj\u00eb Shqip\u00ebri e v\u00ebrtet\u00eb n\u00eb p\u00ebrmasat e sj t\u00eb gjith\u00eb kan\u00eb frik\u00eb, sepse kan\u00eb shum\u00eb gjynahe p\u00ebr t\u00eb lar\u00eb, por Shqiptar\u00ebt k\u00ebrkojn\u00eb nj\u00eb t\u00eb drejt\u00eb t\u00eb tyre, dhe jo nj\u00eb hakmarrje.
\n\u201cT\u00eb m\u00ebdhejve\u201d u falen edhe budallall\u00ebqet, ndryshe nuk ka si ndodh q\u00eb Putini flet si nj\u00eb i dehur, ose si nj\u00eb budalla: \u201cKrimea esht\u00eb nj\u00eb Kosov\u00eb n\u00eb Detin e Zi\u201d. \u00cbsht\u00eb p\u00ebr tu \u00e7uditur krahasimi, ose paralelizmi. Dreejtuesi i KGB-se ose \u00ebsht\u00eb idiot, ose b\u00ebn vet\u00eb loj\u00ebn e nj\u00eb t\u00eb dehuri, kur dihet mir\u00eb nga t\u00eb gjith\u00eb q\u00eb Kosova \u00ebsht\u00eb truall i banuar me popullsi vendase Kosovare, nd\u00ebrsa Krimea \u00ebsht\u00eb shteti me t\u00eb nj\u00ebjtin em\u00ebr, i spastruar dhe populluar me Rus\u00eb. Por popullsia e Krimes\u00eb po rikthehet n\u00eb trojet e saj, dhe p\u00ebr k\u00ebto 24 vjet, numuri i tyre p\u00ebrb\u00ebn 15% t\u00eb popullsis\u00eb v\u00ebndase, dhe ky num\u00ebr nuk \u00ebsht\u00eb i vog\u00ebl.<\/p>\n

Kemi dit\u00eb q\u00eb me shqet\u00ebsim ndjekim rrjedhen e kondraditave mes fuqive t\u00eb m\u00ebdha n\u00eb Krime, n\u00eb at\u00eb v\u00ebnd ku fuqit\u00eb e m\u00ebdha t\u00eb dalura fitimtare nga Lufta e dyte bot\u00ebrore b\u00ebn\u00eb ndarjen e teritoreve dhe t\u00eb shteteve, sikur ishin n\u00eb nj\u00eb loj\u00eb letrash. Dhan\u00eb dhe mor\u00ebn mendime dhe vendime, a thua, se bota kishte vdekur dhe ata mund ta varrosnin me \u00e7do lloj d\u00ebshirash q\u00eb kishin p\u00ebr n\u00eb sht\u00ebpin\u00eb e fundit. Roosevelt i dob\u00ebt e i holl\u00eb nga \u201cm\u00ebndja\u201d me humor t\u00eb shtirur, Churchill nj\u00eb plak i trashur, me nj\u00eb \u00e7ibuk dhe me pamjen e ushtarit t\u00eb mir\u00eb Zhvejk, dhe Stalini me mustaqet e lyera korb t\u00eb zeza n\u00eb rolin e fitimtarit t\u00eb vet\u00ebm. Q\u00eb t\u00eb tre n\u00eb tryezen e Jaltes n\u00eb Krime, prene tort\u00ebn e madhe t\u00eb Europ\u00ebs, si fitimtare t\u00eb luft\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb. Do pyesi dikush: \u201cPse pas mbarimit t\u00eb luft\u00ebs u caktua Koferenca e Jalt\u00ebs n\u00eb Krime\u201d? Dhe une do p\u00ebrgjigjem: \u201c Sepse ne Krime filloje lufta Gjermani-Ruse n\u00eb luft\u00ebn e dyt\u00eb bot\u00ebrore, pa mohuar rolin e aleateve, por sepse Krimea ishte pika nevralgjike p\u00ebr gjith\u00eb Europ\u00ebn, por, edhe pse aty ishte b\u00ebr\u00eb lufta m\u00eb e madhe dhe me e p\u00ebrgjakshme. Aty filloje dhe p\u00ebrplasja e fuqishme me Gjermanine, q\u00eb sh\u00ebnoj\u00eb r\u00ebnien e saj\u201d. T\u00eb mos zgjatemi shum\u00eb, Stalini, m\u00eb fitimtari nd\u00ebrmjet tyre, sepse mbajti pesh\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb luft\u00ebs n\u00eb njer\u00ebz, nuk kishte si ta l\u00ebshonte Krimen\u00eb. At\u00eb krime p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn kishte luftuar kombi Rus q\u00eb n\u00eb koh\u00ebt m\u00eb t\u00eb hershme. Krimea ra n\u00ebn ndikimin Rus me Traktatin e Kucuk Kaynarca, n\u00eb 1774, dhe e gjith\u00eb Krimea u aneksuar nga Perandoria Ruse m\u00eb 1783 por luftrat m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha ishin b\u00ebr\u00eb kund\u00ebr Turqis\u00eb. E pra pas m\u00eb pak se 200 vjet\u00ebsh Stalini nuk kishte si ta l\u00ebshonte ate. T\u00eb dy luan\u00ebt e tjere t\u00eb uritur, Churchilli dhe Roosevelt, thjesht b\u00ebn\u00eb sikur ran\u00eb dakort q\u00eb ky \u00e7el\u00ebs q\u00eb hap dhe mbyll dyert dhe port\u00ebt e Detit t\u00eb Zi t\u00eb mbetej n\u00eb duart e Rusis\u00eb. Tani Rus\u00ebt p\u00ebrplasin k\u00ebmb\u00eb e duar p\u00ebr t\u00eb drejtat e Rus\u00ebve n\u00eb k\u00ebt\u00eb zon\u00eb q\u00eb p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb 58% t\u00eb popullsis\u00eb Ruse n\u00eb Krime.<\/p>\n

Por cila eshte e v\u00ebrteta e popullsis\u00eb Ruse n\u00eb Krime, cila \u00ebsht\u00eb historia e v\u00ebrtet\u00eb e Krimes\u00eb?
\n\u00c7far lidhje ka popullsia Ruse dhe \u00e7far roli luan ajo n\u00eb Krime. Cila eshte e v\u00ebrteta e gjuh\u00ebs, e kultur\u00ebs, e historis\u00eb s\u00eb k\u00ebtij gadishulli n\u00eb Detin e Zi, por q\u00eb pamjen e saj e ka t\u00eb bukur dhe t\u00eb bardhe dhe e lakmojn\u00eb t\u00eb gjith\u00eb, si t\u00eb ishte nj\u00eb hyjnesh\u00eb?
\nRusia e \u201cmartuar\u201d m\u00eb k\u00ebt\u00eb perl\u00eb me klim\u00eb t\u00eb but\u00eb nuk pranon t\u00eb \u201cdivorcohet\u201d, edhe pse e \u201cdashura Krime\u201d nuk e \u201cd\u00ebsh\u00ebron m\u00eb k\u00ebt\u00eb martes\u00eb\u201d, dhe n\u00eb fakt nuk e deshi kurr\u00eb.<\/p>\n

Ja historia e saj
\n<\/strong>
\nTaurica ishte emri i Krimes\u00eb n\u00eb antikitet. Taurica ishte e banuar nga nj\u00eb shum\u00ebllojshm\u00ebri popujsh. Rajonet e brendshme ishin t\u00eb banuara nga Scythians dhe bregdetit malor n\u00eb jug nga Taures, nj\u00eb deg\u00eb e Cimmerians. Kolon\u00ebt grek\u00eb banuan nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb kolonive p\u00ebrgjat\u00eb bregdetit t\u00eb gadishullit, ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb qytetin e Chersonesos n\u00eb Sevastopol moderne. Pjesa lindore, taurica u b\u00eb pjes\u00eb e Bosporan Mbret\u00ebris\u00eb, para se t\u00eb p\u00ebrfshihej n\u00eb Perandorin\u00eb Romake n\u00eb shekullin 1 pes. Gjat\u00eb 1, 2 dhe t\u00eb 3 shekuj pas Krishtit, Taurica priti legjionet romake dhe kolonizator\u00ebt n\u00eb Charax, Krime. Taurica ishte riem\u00ebruar p\u00ebrfundimisht nga Tatar\u00ebt Krimes\u00eb, nga gjuha e t\u00eb cilit rrjedh emri modern Krime. Fjala ” Krime ” vjen nga emri Krimes\u00eb Tatar Q\u0131r\u0131m, n\u00ebp\u00ebrmjet grek Krimea (\u039a\u03c1\u03b9\u03bc\u03b1\u03af\u03b1 ).
\nGjat\u00eb shekujve m\u00eb von\u00eb, Krimea u pushtua rradhazi nga Scythians, Sarmatians, Gothet, e Huns, edhe bullgar\u00ebt e shekullit t\u00eb 4 – 8, e (Khazars shekullit t\u00eb 8-t\u00eb). Nga Kievan Rus ‘ (shekujt e 10 – t\u00eb 11), Perandoria Bizantine (1016), e Kipchaks (Kumans) (1050), dhe mongol\u00ebt (1237). N\u00eb shekullin e 13-t\u00eb, Republika e Genov\u00ebs kapi vendbanimet q\u00eb rival\u00ebt e tyre, venedikasit, kishin nd\u00ebrtuar p\u00ebrgjat\u00eb bregdetit t\u00eb Krimes\u00eb dhe fitoi kontrollin e ekonomis\u00eb s\u00eb Krimes\u00eb dhe tregtin\u00eb n\u00eb Detin e Zi p\u00ebr dy shekuj.<\/p>\n

Nj\u00eb num\u00ebr i madh i popujve turq, tani t\u00eb njohur kolektivisht si Tatar\u00ebt e Krimes\u00eb, erdh\u00ebn t\u00eb banojn\u00eb n\u00eb gadishull duke filluar me mesjet\u00ebn e hershme. K\u00ebta dominuan gadishullin demografikisht, nd\u00ebrsa her\u00eb t\u00eb tjera numri i tyre u zvog\u00eblua (1750-1944) ose zhduk krejt ( 1944-1991 ), vet\u00ebm p\u00ebr t\u00eb rishfaqur p\u00ebrs\u00ebri (1991 – prezent ). Pas shkat\u00ebrrimit t\u00eb \u201cHordhia e Art\u00eb\u201d nga Tamerlani, Krimea, Tatar\u00ebt themeluan nj\u00eb Krime, Pushtet i pavarur n\u00eb 1441, n\u00ebn Haki Saj i GIRAY, pasardh\u00ebs i Genghis Khan. Tatar\u00ebt e Krimes\u00eb kontrolluan stepat, q\u00eb shtriheshin nga Kuban deri n\u00eb lumin Dniest\u00ebr, megjithat\u00eb, ata ishin fillimisht nuk ishin n\u00eb gjendje p\u00ebr t\u00eb marr\u00eb kontrollin mbi qytetet komerciale. Pas kapjes s\u00eb qyteteve Gjenovez, sepse Gjenova e kishte n\u00ebn sundim, Sulltani osman Me\u00f1li I GIRAY e mbajti n\u00eb rob\u00ebri kryengrit\u00ebsin Haki. M\u00eb pas e liruan at\u00eb n\u00eb k\u00ebmbim p\u00ebr pranimin e sovranitetit osman p\u00ebrmbi khans Krimes\u00eb, dhe duke e lejuar t\u00eb sundoj\u00eb princat si kontribues i Perandoris\u00eb Osmane. Megjithat\u00eb khans Krimes\u00eb ende kishte nj\u00eb sasi t\u00eb madhe t\u00eb autonomis\u00eb nga Perandoria Osmane. N\u00eb 1774, e Khan\u00ebve Krimes\u00eb ra n\u00ebn ndikimin rus me Traktatin e Kucuk Kaynarca dhe, n\u00eb 1783, i gjith\u00eb Krimea u aneksuar nga Perandoria Ruse.
\nKrimea u b\u00eb pjes\u00eb e Taurida Governorate Rusis\u00eb dhe ishte vendi i shum\u00eb luftimeve n\u00eb Luft\u00ebn e Krimes\u00eb (1853-1856) n\u00eb mes t\u00eb Rusis\u00eb n\u00eb nj\u00ebr\u00ebn an\u00eb, Frances, Britanis\u00eb, Perandoris\u00eb Osmane, dhe Sardenj\u00ebs nga ana tjet\u00ebr. Rusia dhe Perandoria Osmane shkoi n\u00eb luft\u00eb n\u00eb tetor 1853 mbi t\u00eb drejtat e Rusis\u00eb p\u00ebr t\u00eb mbrojtur t\u00eb krishter\u00ebt ortodoks\u00eb. (At\u00eb kandil q\u00eb mban dhe sot q\u00eb justifikon hyrjen n\u00eb Krime)… shenim i autorit. Rusia arriti t\u00eb mposht\u00eb dhe shkat\u00ebrroj\u00eb flot\u00ebn osmane n\u00eb portin e Detit t\u00eb Zi t\u00eb Sinope. P\u00ebr t\u00eb ndaluar pushtimin e Rusis\u00eb, Franca dhe Britania hyri mars 1854. Shumica e luftimeve u zhvillua p\u00ebr kontrollin e Detit t\u00eb Zi, me betejat e tok\u00ebs n\u00eb gadishullin e Krimes\u00eb n\u00eb Rusin\u00eb jugore. Rus\u00ebt mbajtur k\u00ebshtjell\u00ebn e tyre t\u00eb madhe n\u00eb Sevastopol p\u00ebr mbi nj\u00eb vit. Pasi ajo ra, paqja u organizua n\u00eb Paris mars 1856. \u00c7\u00ebshtja feja tashm\u00eb ishte zgjidhur. Rezultatet kryesore ishin seDetit t\u00eb Zi u neutralizua – Rusia nuk do t\u00eb kishte anije lufte atje, dhe dy vasal\u00ebt, Wallachi dhe Moldavi, u b\u00eb kryesisht t\u00eb pavarura n\u00ebn sundimin osman nominale. Lufta shkat\u00ebrroi shum\u00eb infrastruktur\u00ebn ekonomike dhe sociale t\u00eb gadishullit.<\/p>\n

Krimea n\u00eb shekujt e 20 dhe 21<\/strong><\/p>\n

Gjat\u00eb Luft\u00ebs Civile Ruse pas p\u00ebrmbysjes s\u00eb Perandoris\u00eb Ruse, Krimea ndryshoj\u00eb duar disa her\u00eb dhe ka qen\u00eb nj\u00eb bastion i Ushtris\u00eb s\u00eb Bardh\u00eb anti – bolshevik. Ajo ishte n\u00eb Krime nga rus\u00ebt White udh\u00ebhequr nga gjeneral Wrangel, p\u00ebr q\u00ebndrimin e tyre t\u00eb fundit kund\u00ebr forcave anarkiste t\u00eb Nestor Makhno dhe Ushtrin\u00eb e Kuqe n\u00eb vitin 1920. Rreth 50. 000 t\u00eb burgosur White t\u00eb luft\u00ebs dhe civil\u00ebve u ekzekutuan nga t\u00eb sht\u00ebnat ose u var\u00ebn pas disfat\u00ebs s\u00eb p\u00ebrgjithshme Wrangel n\u00eb fund t\u00eb 1920. Kjo \u00ebsht\u00eb konsideruar si nj\u00eb nga masakrat m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha n\u00eb Luft\u00ebn Civile.<\/p>\n

M\u00eb 18 tetor 1921 u krijua Republika Socialiste Autonome e Krimes\u00eb. Ajo u krijua si pjes\u00eb e SFSR ruse, e cila m\u00eb pas u b\u00eb pjes\u00eb e Bashkimit Sovjetik. Krimea ka p\u00ebrjetuar dy zi buke t\u00eb r\u00ebnda n\u00eb shekullin e 20, uria e 1921. – 1922 dheHolodomor e 1932-1933.<\/p>\n

Gjat\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore, Krimea ishte skena e disa betejave t\u00eb p\u00ebrgjakshme. Forcat e Boshtit n\u00ebn komand\u00ebn e Gjermanis\u00eb naziste pati humbje t\u00eb r\u00ebnda n\u00eb ver\u00ebn e vitit 1941 pasi ata u p\u00ebrpoq\u00ebn p\u00ebr t\u00eb avancuar p\u00ebrmes rripit t\u00eb ngusht\u00eb t\u00eb Perekop q\u00eb lidh Krime n\u00eb kontinentin Sovjetik. Pasi forcat e Boshtit dep\u00ebrtuan, dhe zun\u00eb Krimen\u00eb, me p\u00ebrjashtim t\u00eb qytetit t\u00eb Sevastopol, e cila mbahej nga tetor 1941 deri m\u00eb 4 korrik 1942, kur gjerman\u00ebt m\u00eb n\u00eb fund kapen qytetin. Nga 1 shtatori 1942 gadishulli ishte administruar si Generalbezirk Krim ( rrethin e p\u00ebrgjithshme t\u00eb Krimes\u00eb ) und Teilbezirk ( dhe n\u00ebn- qarkut ) Taurien. P\u00ebrkund\u00ebr taktikave t\u00eb r\u00ebnda b\u00ebr\u00eb nga nazist\u00ebt dhe aleat\u00ebt e tyre, n\u00eb malet Krimes\u00eb mbeti nj\u00eb bastion unconquered t\u00eb rezistenc\u00ebs amtare deri n\u00eb dit\u00ebn kur gadishulli u liruar nga forcat pushtuese n\u00eb vitin 1944.<\/p>\n

Konferenca e Jalt\u00ebs n\u00eb Krime: Churchill, Roosevelt dhe Joseph Stalin
\n<\/strong>
\nM\u00eb 18 maj 1944, e gjith\u00eb popullsia e Tatar\u00ebt Krimes\u00eb u d\u00ebbuan me forc\u00eb n\u00eb “S\u00fcrg\u00fcn” (Turkish (Krimes\u00eb Tatar) p\u00ebr m\u00ebrgim) n\u00eb Azin\u00eb Qendrore nga qeveria sovjetike Joseph Stalinit si nj\u00eb form\u00eb e d\u00ebnimit kolektiv, me arsyetimin se ata kishin bashk\u00ebpunuan me forcat naziste okupuese. Rreth 46 % e t\u00eb d\u00ebbuarve vdiq\u00ebn nga uria dhe s\u00ebmundjet. M\u00eb 26 qershor t\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtit vit, armene, bullgare, dhe popullsia greke u d\u00ebbuan edhe n\u00eb Azin\u00eb Qendrore. Deri n\u00eb fund t\u00eb ver\u00ebs s\u00eb vitit 1944, spastrimi etnik i Krimes\u00eb ishte i plot\u00eb. N\u00eb vitin 1967, e Tatar\u00ebt Krimes\u00eb u rehabilituan, por ata u ndaluan ligj\u00ebrisht t\u00eb kthehen n\u00eb atdheun e tyre deri n\u00eb dit\u00ebt e fundit t\u00eb Bashkimit Sovjetik. Krimes\u00eb ASSR u hoq m\u00eb 30 qershor 1945 dhe t\u00eb transformohet n\u00eb t\u00eb Krimes\u00eb Oblast (krahin\u00ebs) t\u00eb SFSR ruse.
\nM\u00eb 19 shkurt 1954 Presidiumi i Sovjetit Suprem i Bashkimit Sovjetik l\u00ebshoi nj\u00eb dekret q\u00eb transferonte Oblast Krime nga RSFSR p\u00ebr t\u00eb RSS t\u00eb Ukrain\u00ebs. Kalimi i s\u00eb Oblast Krimes\u00eb n\u00eb Ukrain\u00eb \u00ebsht\u00eb p\u00ebrshkruar si nj\u00eb ” gjest simbolik, “q\u00eb sh\u00ebnon p\u00ebrvjetorin e 300 t\u00eb Ukrain\u00ebs duke u b\u00ebr\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb e Perandoris\u00eb Ruse. Sekretar i P\u00ebrgjithsh\u00ebm i komunistit Partia n\u00eb Bashkimin Sovjetik ishte n\u00eb koh\u00eb ukrainasi Nikita Hrushov.<\/p>\n

N\u00eb vitet e pasluft\u00ebs, Krimea lul\u00ebzoi si nj\u00eb destinacion kryesor turistik, e nd\u00ebrtuar me atraksione t\u00eb reja dhe Spas p\u00ebr turist\u00ebt. Turist\u00ebt erdh\u00ebn nga i gjith\u00eb Bashkimin Sovjetik dhe nga vendet fqinje. Infrastruktura dhe prodhimi u zhvilluan gjithashtu, ve\u00e7an\u00ebrisht portet detare n\u00eb Ker\u00e7 dhe Sevastopol dhe n\u00eb kryeqytetin e rrethuar me tok\u00eb Oblast s\u00eb Simferopol.<\/p>\n

Pas nj\u00eb referendumi m\u00eb 20 Janar 1991, Oblast Krimes\u00eb u p\u00ebrmir\u00ebsua, u em\u00ebrua Sovjetik Republik\u00ebs Socialiste Autonome e Krimes\u00eb. M\u00eb 12 shkurt 1991 nga Sovjetit Suprem t\u00eb RSS t\u00eb Ukrain\u00ebs, n\u00eb Ukrain\u00eb e Pavarur<\/p>\n

Me r\u00ebnien e Bashkimit Sovjetik, Krimea u b\u00eb pjes\u00eb e Ukrain\u00ebs se re t\u00eb pavarur, e cila \u00e7oi n\u00eb tensione midis Rusis\u00eb dhe Ukrain\u00ebs. Me Flota e Detit t\u00eb Zi n\u00eb baz\u00eb t\u00eb gadishullit, shqet\u00ebsimet e perleshje t\u00eb armatosura jan\u00eb ngritur her\u00eb pas here. Tatar\u00ebt e Krimes\u00eb nis\u00ebn t\u00eb kthehen nga m\u00ebrgimi dhe rivendosen n\u00eb Krime.<\/p>\n

Krimea ka nj\u00eb popullsi prej 2 milion banor\u00eb, prej t\u00eb cil\u00ebve 58% jan\u00eb t\u00eb krishter\u00eb Rus, 24% Ukrainas dhe pjesa tjet\u00ebr t\u00eb p\u00ebrzier. Por teritori i saj i p\u00ebrket Republik\u00ebs s\u00eb Ukrain\u00ebs. At\u00ebher\u00eb p\u00ebrse Rus\u00ebt k\u00ebrkojn\u00eb me \u00e7do kusht t\u00eb zot\u00ebrojn\u00eb k\u00ebt\u00eb teritor, cilat jan\u00eb interesat, q\u00ebllimet, dhe cili \u00ebsht\u00eb \u00e7elsi q\u00eb hap port\u00ebn e zgjidhjes. A do k\u00ebrkojn\u00eb ashtu si dhjetra here Rus\u00ebt q\u00eb ta marrin me forc\u00eb k\u00ebt\u00eb teritor, sepse me diplomaci nuk e mor\u00ebn dot, dhe tani kuptojn\u00eb \u00e7far kan\u00eb humbur?
\nAt\u00ebher\u00eb lind pyetja, \u201cRusia humbi gjith\u00eb ato teritore, p\u00ebrse p\u00ebrdor Krimen\u00eb si pik\u00eb ky\u00e7e p\u00ebr shp\u00ebrthimin e nj\u00eb agresioni\u201d? K\u00ebtu ka disa arsye, k\u00ebto jan\u00eb:
\n– Krimea \u00ebsht\u00eb pik\u00eb ky\u00e7e ekonomike n\u00eb Detin e Zi!
\n– Krimea dhe Jalta \u00ebsht\u00eb ai v\u00ebnd q\u00eb Rusis\u00eb si v\u00ebnd fitues, i tha troje t\u00eb m\u00ebdhaja, por, \u00ebsht\u00eb ai v\u00ebnd q\u00eb t\u00ebrhoqi p\u00ebr hunde Roosveltin dhe \u00c7hurchillin, q\u00eb ndonse dol\u00ebn t\u00eb fituar nga lufta vajt\u00ebn mbas daulles s\u00eb Stalinit.
\n– Krimea \u00ebsht\u00eb stacioni i fundit p\u00ebr t\u00eb mbajtur pak lart gjoja krenarin\u00eb dhe identitetin e Rusis\u00eb tashm\u00eb t\u00eb diskredituar politikisht, ekonomokisht totalisht n\u00eb aren\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtare.
\n– Europa dhe Amerika kan\u00eb vajtur tashme me afer se kurr\u00eb n\u00eb kufi t\u00eb Rusis\u00eb. Para ca vitesh kur kerkonte NATO q\u00ebndr\u00ebn e raketave n\u00eb Poloni, Ruset b\u00ebne po t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn zhurm\u00eb si tani.
\n– Rus\u00ebt kan\u00eb humbur forc\u00ebn e influenc\u00ebs tashm\u00eb gjithkund, Serb\u00ebt u shkat\u00ebrruan, Grek\u00ebt hiqen zvarr\u00eb p\u00ebr nj\u00eb cop\u00eb buke, pa identitet dhe t\u00eb drejt\u00eb fjale, Sadami u \u00e7faros, po k\u00ebshtu dhe t\u00eb tjer\u00ebt n\u00eb Lindjen e Mesme. Rusia ka mbetur tani si nj\u00eb q\u00ebn i lidhur q\u00eb jeton vet\u00ebm me nj\u00eb cop\u00eb buk\u00eb nga t\u00eb tjer\u00ebt, dhe leh n\u00eb net\u00ebt me h\u00ebn\u00eb, duke kujtuar t\u00eb shkuar\u00ebn e lavdishme q\u00eb nuk kthehet m\u00eb kurr\u00eb. Q\u00ebllimi nuk \u00ebsht\u00eb agresioni, por zhurma p\u00ebr t\u00eb mos u shtyr\u00eb m\u00eb tej.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Nga Pilo Zyba Krimea ka nj\u00eb popullsi prej 2 milion banor\u00eb, prej t\u00eb cil\u00ebve 58% jan\u00eb t\u00eb krishter\u00eb Rus, 24% Ukrainas dhe pjesa tjet\u00ebr t\u00eb p\u00ebrzier. Por teritori i saj i p\u00ebrket Republik\u00ebs s\u00eb Ukrain\u00ebs. At\u00ebher\u00eb p\u00ebrse Rus\u00ebt k\u00ebrkojn\u00eb me \u00e7do kusht t\u00eb zot\u00ebrojn\u00eb k\u00ebt\u00eb teritor,<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-4133","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-histori-gjeografi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4133","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4133"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4133\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4135,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4133\/revisions\/4135"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4133"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4133"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4133"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}