{"id":1917,"date":"2012-11-16T04:46:55","date_gmt":"2012-11-16T04:46:55","guid":{"rendered":"http:\/\/revistakuvendi.org\/?p=1917"},"modified":"2026-04-01T23:14:18","modified_gmt":"2026-04-01T23:14:18","slug":"mundja-e-serbeve-ne-lume","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/revistakuvendi.org\/?p=1917","title":{"rendered":"Mundja e serb\u00ebve ne Lum\u00eb"},"content":{"rendered":"<div><strong>SALI ONUZI<\/strong><\/div>\n<div>(kolonel n\u00eb reserve)<\/div>\n<div><\/div>\n<div align=\"center\"><strong>MUNDJA E SERB\u00cbVE N\u00cb LUM\u00cb<\/strong><\/div>\n<div align=\"center\"><\/div>\n<div align=\"center\">(Aspekte ushtarake t\u00eb luft\u00ebs s\u00eb Lum\u00ebs kund\u00ebr ushtris\u00eb serbe n\u00eb n\u00ebntor 1912)<\/div>\n<div align=\"center\"><\/div>\n<div><strong>Gjendja e pal\u00ebve<\/strong>\u00a0: Nj\u00eb muaj para luft\u00ebs s\u00eb Lum\u00ebs kishte shp\u00ebrthyer lufta e I ballkanike midis aleat\u00ebve dhe Turqise. Ushtria serbe kishte pushtuar Kosov\u00ebn deri n\u00eb Shkup dhe Prizrenin m\u00eb 30 tetor. Armata e tret\u00eb e saj ve\u00e7 dy kolonave q\u00eb nisi p\u00ebr t\u00eb dal\u00eb n\u00eb Mjed\u00eb e n\u00eb Lezh\u00eb, kishte p\u00ebrgatitur divizionin \u201cShumadija I\u201d p\u00ebr t\u00eb hyr\u00eb n\u00eb Lum\u00eb<!--more-->Sipas Giani Baj Macarios, historian italian qe ka shfryt\u00ebzuar arkivat e shtabit t\u00eb p\u00ebrgjithsh\u00ebm serb, k\u00ebmb\u00ebsoria serbe kishte pushk\u00eb nga m\u00eb t\u00eb mirat e koh\u00ebs, tip \u201cmauzer\u201d, model 1899 (2000 m larg\u00ebsihedhje, 7m\/s shpejtesi, \u00e7do ushtar kishte 150 fishek\u00eb) dhe mitraloz\u00eb \u201cmaksim\u201d. Sipas specialist\u00ebve t\u00eb kohes, ajo\u00a0\u00a0bashk\u00ebvepronte mir\u00eb me artilerin\u00eb, edhe kjo moderne e tipit \u201cshnejder\u201d, shumica e modelit\u00a0\u00a075 mm e vitit 1907 (43 bateri) plus 9 bateri me qitje t\u00eb shpejt\u00eb \u201cshnejder-cruesot\u201d dhe 54 topa malore \u201cde bange\u201d. Divizioni \u201cShumadija I\u201d, me nj\u00eb efektiv 35 mije veta, ( aq sa ishte popullsia e\u00a0\u00a0gjithe Lum\u00ebs) kishte 36 topa nga te cil\u00ebt 32 do t\u2019i p\u00ebrdorte n\u00eb Lum\u00eb. Ky divizion p\u00ebrb\u00ebhej nga ushtar\u00eb t\u00eb thirrjes s\u00eb par\u00eb (21-31 vje\u00e7), deviza e t\u00eb cil\u00ebve ishte \u201ct\u00eb shfarosim shqiptaret\u201d. Aleati i Serbis\u00eb, Mali i Zi nd\u00ebrkohe kishte\u00a0\u00a0pushtuar Pej\u00ebn e Gjakov\u00ebn dhe\u00a0\u00a0kishte\u00a0\u00a0rrethuar Shkodr\u00ebn.<\/div>\n<div>Shqiptar\u00ebt n\u00eb Kosov\u00eb, q\u00eb me fillimin e luft\u00ebs ballkanike, mbet\u00ebn vet\u00ebm, ball\u00ebp\u00ebrball\u00eb me ushtrin\u00eb serbe, ngaq\u00eb ushtria osmane, befasisht, u t\u00ebrhoq nga kufiri drejt qendr\u00ebs s\u00eb Gadishullit ne Kumanov\u00eb e Manastir. Komanda e saj\u00a0\u00a0nuk u dha shqiptar\u00ebve t\u00eb Kosov\u00ebs as pushk\u00ebt (63000) qe u kishte premtuar. N\u00eb k\u00ebt\u00eb p\u00ebshtjellim q\u00eb u krijua shqiptar\u00ebt e Kosov\u00ebs m\u00eb gjith\u00eb q\u00ebndres\u00ebn, nuk arrit\u00ebn t\u00eb ndalnin agresor\u00ebt, t\u00eb cil\u00ebt\u00a0\u00a0dep\u00ebrtuan\u00a0\u00a0edhe gryk\u00ebn e C\u00ebrnalev\u00ebs, prej nga\u00a0\u00a0hyne n\u00eb Prizren.<\/div>\n<div>Forcat shqiptare t\u00eb krahin\u00ebs s\u00eb Lum\u00ebs, pas q\u00ebndres\u00ebs n\u00eb qaf\u00eb t\u00eb Duhles, qen\u00eb t\u00ebrhequr brenda krahin\u00ebs s\u00eb vet. P\u00ebr efektivin e tyre jane dh\u00ebn\u00eb shifra t\u00eb ndryshme: 4000 veta, (Sh.Braha e Q.Mataj,) 2000 sh\u00ebnon Sh. Hoxha, sa jep edhe\u00a0\u00a0Historia e Popullit Shqiptar\u201d botim i vitit\u00a0\u00a02002 dhe historiografia ushtarake serbe (Ratkovi\u00e7 e co). Nisur nga popullsia e krahines, 2820 sht\u00ebpi, na duket se shifra m\u00eb af\u00ebr realitetit \u00ebsht\u00eb n\u00eb 2000-3000 veta. Por duhet vler\u00ebsuar cil\u00ebsia e tyre: ato ishin forca t\u00eb afta luftarake, jo vet\u00ebm pse kishin sherbyer e luftuar rregullisht si nizam\u00eb e si redif\u00eb n\u00eb ushtrin\u00eb osmane, por edhe pse trash\u00ebgonin brez pas brezi e zhvillonin at\u00eb, q\u00eb\u00a0\u00a0John Keegan, nj\u00eb nga historian\u00ebt e sociolog\u00ebt m\u00eb t\u00eb shquar ushtarak\u00eb t\u00eb shekullit XX-t\u00eb, e quan \u201c kultura e Luft\u00ebs \u201c, \u201ckultura e t\u00eb luftuarit\u201d, duke shfryt\u00ebzuar m\u00eb mjesht\u00ebri t\u00eb jasht\u00ebzakonshme terrenin, (n\u00eb nj\u00eb teat\u00ebr luftimi nga Gryka e Kacanikut, n\u00eb Gryk\u00eb te Cernaleves, n\u00eb Qaf\u00eb t\u00eb Duhles, n\u00eb Qafe te Zhurit, dhe se fundi n\u00eb Maraton\u00ebn e tyre, n\u00eb Qaf\u00ebn e Kolesjanit), n\u00eb mbrojtje, n\u00eb prita, m\u00eb sulm t\u00eb befasish\u00ebm e deri n\u00eb luftim trup m\u00eb trup. Nuk kishin munguar t\u00eb luftonin me\u00a0\u00a0Dervish Pash\u00ebn, n\u00eb mbrojtje t\u00eb Lidhjes se Prizrenit, dhe kishin thyer p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb, q\u00eb nga s\u2019mbahej mend n\u00eb trojet shqiptare, forcat e ushtrise osmane m\u00eb 1909, duke u dh\u00ebn\u00eb\u00a0\u00a0shpirt e krah\u00eb kryengritjeve t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb\u00a0\u00a0viteve 1910,1911 e 1912 .<\/div>\n<div>N\u00eb n\u00ebntor 1912 shqiptar\u00ebt e Lum\u00ebs do ta p\u00ebrs\u00ebrisnin k\u00ebt\u00eb edhe ndaj\u00a0\u00a0forcave t\u00eb ushtris\u00eb serbe, q\u00eb kish nj\u00eb muaj q\u00eb vet\u00ebm fitonte n\u00eb teatrin e Ballkanit<strong>. P\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb\u00a0\u00a0do t\u00eb rrethohej, e per here te pare, do t\u00eb thyhej n\u00eb Lum\u00eb.\u00a0<\/strong>S\u00eb dyti do t\u00eb turp\u00ebrohej n\u00eb Shkod\u00ebr. N\u00eb Lum\u00eb mbrohej edhe Shkodra edhe Vlora, ashtu si edhe ne Shkod\u00ebr e Vlor\u00eb mbrohej gjithashtu Luma. Profesor Qamil Hoxha na ka percjelle ne vepr\u00ebn e tij kujtimet\u00a0\u00a0e Shaqir Ag\u00ebs nga Petkaj, i cili n\u00eb mosh\u00ebn 94 vje\u00e7 m\u00eb 1977 tregonte se, duke qen\u00eb xhandar n\u00eb Shkod\u00ebr n\u00eb n\u00ebndor 1912, Hasan Riza Pasha dhe Esat Pasha e kishin nisur me dy besnik\u00eb t\u00eb tij me nj\u00eb let\u00ebr p\u00ebr Islam Spahin\u00eb dhe Suf Xhelilin. Ai e solli letr\u00ebn n\u00eb destinacion dhe tregonte se pas asaj letre filloi lufta n\u00eb qaf\u00eb t\u00eb Kolesjanit. Pas Luft\u00ebs s\u00eb Lum\u00ebs, Serbia nuk i kaloi m\u00eb\u00a0\u00a0forcat e saj p\u00ebr Shkod\u00ebr nga drejtimi Verilindor i\u00a0\u00a0Shqip\u00ebris\u00eb. I pati sjelle nga Selaniku me anije ne Sh\u00ebngjin 15 mij\u00eb trupa, duke e cuar n\u00eb 30 mij\u00eb numrin e forcave serbe n\u00eb rrethimin e Shkodr\u00ebs.( Serbia la aty 10 mij\u00eb t\u00eb vrar\u00eb e t\u00eb plagosur).<\/div>\n<div>Por forcat e\u00a0\u00a0q\u00ebndres\u00ebs n\u00eb Lum\u00eb kishin edhe pik\u00ebn e dob\u00ebt t\u00eb tyre: nj\u00eb armatim t\u00eb pak\u00ebt e t\u00eb vjet\u00ebruar. N\u00eb \u201cgjasht\u00eb vet\u00eb a kishte njeni pushk\u00eb a jo, luftonin me kosa, sakica etj\u201d\u2026.prisnin t\u00eb vritej nj\u00eb serb e t\u2019i merrnin pushk\u00ebn\u201d. Vec pushkeve qe u kapen forcave serbe, vullnetaret e Kalisit sollen n\u00eb qaf\u00eb t\u00eb Kolesjanit edhe dy topa e 17\u00a0\u00a0gjyle, qe ua kishin z\u00ebn\u00eb forcave osmane n\u00eb t\u00ebrheqje, fakt q\u00eb e konfirmojn\u00eb edhe arkivat serbe.<\/div>\n<div>N\u00eb teatrin e veprimeve luftarake t\u00eb Lum\u00ebs do t\u00eb bashkvepronin edhe forca t\u00eb krahin\u00ebs s\u00eb Re\u00e7it e t\u00eb Dardh\u00ebs s\u00eb Dibr\u00ebs, n\u00ebn drejtimin e Elez Isufit,q\u00eb ishin mobilizuar ato dite si redif (reserve) t\u00eb regjimentit t\u00eb Dibr\u00ebs, te cilet pas informacionit per hyrjen e trupave serbe n\u00eb Lum\u00eb, qen\u00eb kthyer nga rruga ku ishin nis\u00eb p\u00ebr n\u00eb Shkod\u00ebr. Nj\u00eb batalion arriti dhe mori pjes\u00eb n\u00eb mbrojtjen e Shkodr\u00ebs, kurse pjesa tjeter e ndar\u00eb, ndofta nj\u00eb batalion arriti n\u00eb qaf\u00eb t\u00eb Kolesjanit pasi kishte filluar lufta. M\u00eb poshte po ndalemi ne disa aspekte ushtarake te Betej\u00ebs s\u00eb Lum\u00ebs .<\/div>\n<div>1<strong>-P\u00ebr numrin e efektivave t\u00eb ushtar\u00ebve serb\u00eb<\/strong>\u00a0q\u00eb kan\u00eb\u00a0\u00a0vepruar e luftuar n\u00eb Lum\u00eb n\u00eb n\u00ebntor 1912 jan\u00eb shprehur mendime t\u00eb ndryshme dhe kontradiktore. Disa, duke dashur t\u00eb \u201cargumentojn\u00eb\u201d numrin e 12 mij\u00eb serb\u00ebve t\u00eb vrar\u00eb (disa thon\u00eb edhe 18 mije), kan\u00eb llogaritur dhe vendosur apriori shifr\u00ebn 16000 p\u00ebr ushtar\u00ebt serb\u00eb q\u00eb kishin arritur\u00a0\u00a0n\u00eb Bicaj n\u00eb mes t\u00eb n\u00ebntorit 1912. Shifra prej 16 000 ushtar\u00ebsh, n\u00eb fakt \u00ebsht\u00eb sasia e dy grupimeve q\u00eb krijoi armata e tret\u00eb serbe, pas pushtimit t\u00eb Prizrenit nga forca t\u00eb divizionit \u201cDrina\u201d dhe \u2018Shumadija\u201d, t\u00eb cil\u00ebt rrug\u00ebs p\u00ebr t\u00eb dal\u00eb n\u00eb Adriatik, kaluan n\u00eb krahun e djatht\u00eb t\u00eb Drinit t\u00eb Bardh\u00eb. K\u00ebto grupime nuk kan\u00eb zhvilluar betej\u00eb e luftime si ato te dates 15 \u201317 dhe 18 n\u00ebntor n\u00eb Lum\u00eb, p\u00ebrjashtuar ndonje ndeshje t\u00eb vog\u00ebl. Ata nxitonin p\u00ebr t\u00eb dal\u00eb n\u00eb Adriatik.<\/div>\n<div><strong>N\u00eb faz\u00ebn e<\/strong>\u00a0dyt\u00eb,<strong>\u00a0nga 15 deri 18 n\u00ebntor<\/strong>, kur repartet e divizionit \u201cShumadija I\u201d p\u00ebsuan nj\u00eb katastrof\u00eb t\u00eb plot\u00eb, kan\u00eb vepruar e luftuar n\u00eb Lum\u00eb\u00a0<strong>b3<\/strong>\u00a0dhe\u00a0<strong>b4<\/strong>\u00a0t\u00eb\u00a0<strong>R 10k<\/strong>\u00a0dhe, n\u00eb mbeshtetje t\u00eb\u00a0\u00a0tyre, edhe\u00a0<strong>b2k<\/strong>\u00a0i po k\u00ebtij regjimenti, i cili nuk mundi t\u00eb \u00e7aj\u00eb ve\u00e7se deri n\u00eb krahun e djatht\u00eb t\u00eb Lumit Luma. Efektivi organik i ketyre batalioneve shkon deri n\u00eb 1400 ushtar\u00eb dhe oficer\u00eb secili, q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb se n\u00eb Lum\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb (13-18 nentor) kan\u00eb qen\u00eb rreth 4200 ushtar\u00eb dhe oficer\u00eb serbe. K\u00ebto t\u00eb dh\u00ebna, q\u00eb ka publikuar historiografia ushtarake serbe jan\u00eb ballafaquar me ato q\u00eb ka nxjerr\u00eb nga arkivat e tyre historiani italian Macario per organiken e divizionit \u201cShumadija I \u201c. Vendosja n\u00eb skalionin e par\u00eb\u00a0\u00a0t\u00eb\u00a0\u00a02 batalioneve (2400 veta) e b\u00ebn edhe ushtarakisht t\u00eb besueshme t\u00ebrheqjen, d\u00ebmtimin, humbjet dhe disfat\u00ebn e tyre p\u00ebrball\u00eb 3000 shqiptar\u00ebve q\u00eb shfryt\u00ebzuan befasin\u00eb e goditjes, q\u00eb zgjodh\u00ebn koh\u00ebn me dy or\u00eb dit\u00eb dhe nat\u00ebn e 15 e 16 n\u00ebntorit me nj\u00eb mot shum\u00eb t\u00eb keq, me shi t\u00eb\u00a0\u00a0rr\u00ebmbyesh\u00ebm, terrenin nga qaf\u00eb e Kolesjanit n\u00eb Osmanaj, Canaj, bregun e Shejes e t\u00eb lumit Luma, rrethimin e plot\u00eb nga Qafa e Kolesjanit n\u00eb Kull\u00eb t\u00eb Lum\u00ebs.<\/div>\n<div><strong>N\u00eb faz\u00ebn e tret\u00eb, nga 18 n\u00ebntori me 6 dhjetor 1912<\/strong>, kur drejtimin e luftimeve e merr vete n\u00eb dor\u00eb komanda e armat\u00ebs s\u00eb tret\u00eb (historiografia serbe ka pranuar se p\u00ebr k\u00ebt\u00eb armat\u00eb ishte hapur n\u00eb Lum\u00eb nj\u00eb front i ri lufte) n\u00eb Lum\u00eb angazhohen t\u00eb gjitha forcat e divizionit \u201cShumadija I\u201c q\u00eb kishin mbetur n\u00eb Prizren, t\u00eb p\u00ebrforcuar me dy batalione t\u00eb tjera, (njeri prej te cileve\u00a0<strong>b2<\/strong>\u00a0i\u00a0<strong>R 10 k<\/strong>) dhe\u00a0<strong>b1,b2<\/strong>\u00a0dhe\u00a0<strong>b3\u00a0<\/strong>te\u00a0<strong>R19k<\/strong>. Gjasht\u00eb batalionet e tjer\u00eb\u00a0\u00a0t\u00eb k\u00ebtij divizioni qen\u00eb nisur, madje n\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb, pat\u00ebn dal\u00eb n\u00eb Adriatik. Edhe\u00a0\u00a0vet\u00eb historiografia serbe ka pranuar bot\u00ebrisht se k\u00ebto forca t\u00eb dislokuara n\u00eb Prizren n\u00eb n\u00ebntor, jan\u00eb p\u00ebrdorur aktivisht n\u00eb faz\u00ebn e dyt\u00eb kund\u00ebr Lum\u00ebs. K\u00ebto p\u00ebrb\u00ebnin organikisht rreth 14 mij\u00eb veta dhe po t\u2019u shtohet edhe efektivi prej 3600 i\u00a0\u00a0ushtar\u00ebve t\u00eb\u00a0\u00a0baterive t\u00eb artileris\u00eb, b\u00ebhen 17600 ushtar\u00eb dhe oficer\u00eb. Plus 4200 veta\u00a0\u00a0t\u00eb efektivit q\u00eb luftoi n\u00eb Lum\u00eb nga 13 deri me 18 n\u00ebntor, del se gjat\u00eb n\u00ebntorit 1912 luftuan n\u00eb Lum\u00eb kund\u00ebr popullit t\u00eb paarmatosur 21800 ushtar\u00eb dhe oficer\u00eb serbe. Po t\u2019u mblidhen k\u00ebtyre edhe efektivat e \u00e7etave\u00a0\u00a0t\u00eb ashtuquajtura \u201cvullnetare\u2019 q\u00eb hyn\u00eb n\u00eb Lum\u00eb\u00a0\u00a0<strong>n\u00eb faz\u00ebn e par\u00eb<\/strong>, menj\u00ebher\u00eb pas 30 tetorit, do t\u00eb thot\u00eb se Serbia d\u00ebrgoi n\u00eb Lum\u00eb gjat\u00eb muajit n\u00ebntor p\u00ebr \u00e7do sht\u00ebpi 8-10 ushtar\u00eb dhe oficer\u00eb serb\u00eb.<\/div>\n<div>Kapaciteti dhe detyra e Lum\u00ebs ishte, si\u00e7 edhe ia doli me sukses, t\u00eb p\u00ebrballonte\u00a0\u00a0sulmin e forcave serbe n\u00eb faz\u00ebn e pare dhe te dyt\u00eb. Faza e tret\u00eb e luftimeve ishte forc\u00eb dhe kapacitet operativo-strategjik, jasht\u00eb \u00e7do mundesie krahinore. E megjithat\u00eb, ndon\u00ebse p\u00ebrball\u00eb forcash 7 her\u00eb m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha n\u00eb num\u00ebr, shqiptar\u00ebt e Lum\u00ebs nuk i dor\u00ebzuan arm\u00ebt para divizionit dhe armat\u00ebs serbe, ata b\u00ebn\u00eb n\u00eb Bardhoc e kudo, gjat\u00eb nj\u00eb t\u00ebrheqjeje shkall\u00eb-shkall\u00eb, nj\u00eb q\u00ebndres\u00eb t\u00eb fort\u00eb. Si n\u00eb rrafshin e Lum\u00ebs dhe kund\u00ebr dy kolonave serbe, nj\u00ebra nga Opoja n\u00eb Topojan e tjetra nga Surroji n\u00eb Ujmisht. Sic dihet, ushtria serbe b\u00ebri\u00a0\u00a0masakra\u00a0\u00a0duke gjuajtur, djegur e rrafshuar fshatrat me top, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb moti i ftoht\u00eb (bor\u00eb e\u00a0\u00a0madhe dhe temperatura n\u00ebn zero grad\u00eb, k\u00ebrc\u00ebnonte f\u00ebmijt\u00eb e vegj\u00ebl, grat\u00eb dhe t\u00eb moshuarit. N\u00eb fund t\u00eb fundit edhe lumjan\u00ebt ishin\u00a0\u00a0njer\u00ebz, kan\u00eb shkruar, pa e fshehur simpatin\u00eb, kronist\u00ebt e koh\u00ebs.<\/div>\n<div>\u00a02-N\u00eb Lum\u00eb n\u00eb n\u00ebntor 1912, u ballafaquan\u00a0<strong>koncepte e praktika<\/strong>\u00a0t\u00eb ndryshme,\u00a0<strong>madje t\u00eb kund\u00ebrta t\u00eb t\u00eb luftuarit<\/strong>. Forcat shqiptare t\u00eb Lum\u00ebs, ndon\u00ebse nuk kishin ep\u00ebrsin\u00eb e duhur t\u00eb raporteve klasike : 3:1 (por vet\u00ebm 1.2 me 1 dhe mang\u00ebsi t\u00eb m\u00ebdha\u00a0\u00a0n\u00eb armatim e municion), organizuan e zhvilluan si tip luftimi\u00a0<strong>sulmin\u00a0<\/strong>bazuar n\u00eb elemente ku ishin superiore si inisiativa, mashtrimi, befasia e goditjes dhe sidomos shfryt\u00ebzimi mjesht\u00ebror i terrenit, duke e ndjell\u00eb e futur armikun n\u00eb nj\u00eb kazan t\u00eb thell\u00eb midis lart\u00ebsive t\u00eb Gjallic\u00ebs, Pik\u00ebllim\u00ebs e Kolesjanit nga lindja dhe jugu dhe lumenjve t\u00eb Drinit t\u00eb Zi dhe t\u00eb Drinit t\u00eb\u00a0\u00a0Bardhe nga per\u00ebndimi e veriu, n\u00eb nj\u00eb terren \u201ct\u00eb prer\u00eb\u201d nga lumi i Lum\u00ebs\u00a0\u00a0dhe p\u00ebrroi i tmerrshem i Shejes. Zor t\u00eb gjendet terren m\u00eb i p\u00ebrshtatshem p\u00ebr sulm dhe m\u00eb i veshtire p\u00ebr mbrojtje n\u00eb at\u00eb situat\u00eb luftarake t\u00eb t\u00eb dy pal\u00ebve. Plus k\u00ebtyre edhe err\u00ebsira e nat\u00ebs s\u00eb 15 dhe 16 n\u00ebntorit\u00a0\u00a0dhe\u00a0\u00a0moti i keq. Prandaj n\u00eb faz\u00ebn e par\u00eb\u00a0\u00a0forcat shqiptare ia dol\u00ebn\u00a0\u00a0t\u00eb realizojn\u00eb nj\u00eb goditje t\u00eb fuqishme q\u00eb e d\u00ebmtoi r\u00ebnd\u00eb armikun.<\/div>\n<div>3-\u00a0<strong>T\u00eb vrar\u00ebt e forcave ushtarake serbe<\/strong>. Edhe p\u00ebr k\u00ebt\u00eb tregues t\u00eb luftimeve n\u00eb Lum\u00eb ka pasur e ka nj\u00eb interes t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb. N\u00eb fakt duhet pranuar se numri i humbjeve serbe \u00ebsht\u00eb v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb nxirret me sakt\u00ebsi. Si\u00e7 \u00ebsht\u00eb e njohur bot\u00ebrisht, komandat serbe i fshihnin t\u00eb dh\u00ebnat e humbjeve n\u00eb front dhe nuk i lejonin korespondent\u00ebt e huaj t\u00eb shtypit aty, sa p\u00ebr t\u00eb ruajtur imazhin e g\u00ebnjesht\u00ebrt q\u00eb p\u00ebrhapte sikur ushtria e saj \u201c\u00e7lirimtare\u201d po pritej krahapur kudo, ashtu edhe p\u00ebr t\u00eb m\u00ebnjanuar reagimin e familjeve t\u00eb ushtar\u00ebve dhe t\u00eb oficer\u00ebve t\u00eb vrar\u00eb. Po edhe sot Serbia nuk i ka hapur arkivat e saj ushtarake p\u00ebr studjuesit shqiptar\u00eb, n\u00eb p\u00ebrpjekje p\u00ebr t\u00eb fshehur t\u00eb vertetat e masakrave t\u00eb saj mbi shqiptar\u00ebt e pambrojtur, po edhe humbjet e saj t\u00eb r\u00ebnda.<\/div>\n<div>Historiografia ushtarake serbe mezi\u00a0\u00a0ka pranuar si humbje n\u00eb Lume vet\u00ebm disa qindra ushtar\u00eb e oficer\u00eb t\u00eb vrar\u00eb, kur vet\u00ebm\u00a0\u00a0nj\u00ebri nga\u00a0\u00a0ushtar\u00ebt e batalionit t\u00eb tret\u00eb\u00a0\u00a0q\u00eb luftoi n\u00eb Bicaj, Kosta Novakovi\u00e7, ka shkruar\u00a0\u00a0se mbet\u00ebn disa qindra. Sidoqoft\u00eb, sipas historian\u00ebve ushtarak serb n\u00eb Lum\u00eb jan\u00eb vrar\u00eb vet\u00ebm 198 ushtar\u00eb dhe plagosur 31 t\u00eb tjer\u00eb ! K\u00ebto t\u00eb dh\u00ebna, q\u00eb sipas tyre jan\u00eb nxjerr\u00eb nga arkivat e reparteve q\u00eb vepruan n\u00eb Lum\u00eb, jan\u00eb t\u00eb pabesueshme. Mjafton t\u00eb themi se ata vet\u00eb kan\u00eb pohuar se regjimenti i 10 q\u00eb luftoi n\u00eb Bicaj t\u00eb Lum\u00ebs\u00a0\u00a0(<strong>b3<\/strong>dhe\u00a0<strong>b4<\/strong>\u00a0me 15 dhe 16 n\u00ebndor) kishte p\u00ebsuar \u201chumbje t\u00eb m\u00ebdha\u201d, madje kishte humbur edhe arkivin e tij. N\u00eb nj\u00eb telegram t\u00eb administrat\u00ebs ushtarake osmane t\u00eb dat\u00ebs 20 n\u00ebntor 1912, t\u00eb d\u00ebrguar nga Ohri n\u00eb Elbasan thuhet se n\u00eb luft\u00eb t\u00eb rrept\u00eb, gjat\u00eb 24 or\u00ebve (\u00ebsht\u00eb fillimi i betej\u00ebs S.O.) serb\u00ebt\u00a0\u00a0n\u00eb Lum\u00eb jan\u00eb vrar\u00eb e shkat\u00ebrruar keq, se jan\u00eb n\u00eb t\u00ebrheqje, se u ishin vrar\u00eb 3 oficer\u00eb dhe \u201cushtar\u00eb pa num\u00ebr\u201d. Ky num\u00ebr mund t\u00eb konkretizohet po t\u00eb kemi parasysh se po n\u00eb k\u00ebt\u00eb telegram, nj\u00eb rresht m\u00eb lart, thuhet se \u201cafro nj\u00eb mij\u00eb mauze serbi jan\u00eb pushtue\u201d, q\u00eb sigurisht kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb ushtar\u00ebve q\u00eb jan\u00eb vrar\u00eb, pra afro nj\u00ebmij\u00eb. Dhe telegrami vazhdon m\u00eb tej \u201cLufta tani po vijon n\u00eb Bicaj dhe shpresohet sigurisht q\u00eb gjer n\u00eb mbr\u00ebmje t\u2019i pushtohen armikut topa, mitraloza dhe shum\u00eb arm\u00eb\u201d. Bicaj \u00ebsht\u00eb epiqendra e\u00a0\u00a0betej\u00ebs. K\u00ebt\u00eb e thon\u00eb edhe gazetar\u00ebt serb\u00eb t\u00eb koh\u00ebs.<\/div>\n<div>N\u00eb nj\u00eb telegram t\u00eb Aqif Pash\u00eb Elbasanit drejtuar kryesis\u00eb s\u00eb shtetit t\u00eb pavarur shqiptar m\u00eb 2 dhjetor 1912, thuhet se Ahmet bej Mati (Ahmet Zogu.S.O.) i kishte\u00a0\u00a0th\u00ebn\u00eb se lumjan\u00ebt\u00a0\u00a0\u201cnja gjasht\u00eb batalione serbe i paskan zhdukur\u201d. Ai i referohet situat\u00ebs s\u00eb paradat\u00ebs 18 n\u00ebntor p\u00ebrderisa thot\u00eb se \u201cnj\u00eb sasi tjet\u00ebr ushtar\u00ebsh, q\u00eb mund\u00ebn t\u00eb shp\u00ebtojn\u00eb, e paskan d\u00ebbuar nga Luma\u201d. Por ka edhe m\u00eb shum\u00eb. N\u00eb nj\u00eb let\u00ebr t\u00eb n\u00ebnkosullit anglez nga Shkupi n\u00eb fund t\u00eb shkurtit 1913 thuhet se Serbia ka humbur n\u00eb Lum\u00eb tet\u00eb batalione\u201d.<\/div>\n<div>N\u00eb k\u00ebt\u00eb sasi t\u00eb vrar\u00ebsh, prej gjasht\u00eb apo tet\u00eb batalionesh, mund dhe duhen llogaritur edhe t\u00eb vrar\u00ebt e reparteve t\u00eb tjera t\u00eb forcave serbe paramilitare q\u00eb u fut\u00ebn n\u00eb Lum\u00eb para dat\u00ebs 13 n\u00ebntor,\u00a0\u00a0t\u00eb ashtuquajtur \u201cvullnetar\u00eb\u201d, t\u00eb p\u00ebrber\u00eb nga bandit\u00eb q\u00eb kishin p\u00ebr detyr\u00eb t\u00eb hapnin rrug\u00ebn p\u00ebr trupat e rregullta. Kryeredaktori i gazet\u00ebs s\u00eb armat\u00ebs s\u00eb tret\u00eb serbe,\u00a0\u00a0Jasha Tomi\u00e7, n\u00eb librin e tij \u201cLufta n\u00eb Shqip\u00ebri dhe rreth Shkodr\u00ebs\u201d, botuar m\u00eb 1913, n\u00eb Novi Sad, informon p\u00ebr\u00a0\u00a0veprimin e k\u00ebtyre forcave n\u00eb Lum\u00eb, me nj\u00eb efektiv nga 70 deri ne 200 veta, njer\u00ebn prej te cilave e komandonte ish ministri i mbrojtjes s\u00eb Malit te Zi, Gatallo. Ve\u00e7 numrit t\u00eb paidentifikuar t\u00eb k\u00ebtyre \u00e7etave, q\u00eb vepronin barbarisht, n\u00eb Kosov\u00eb kishte edhe 7 regjimete me efektiva t\u00eb thirrjes s\u00eb tret\u00eb, gjoja p\u00ebr t\u00eb siguruar qet\u00ebsi n\u00eb prapavija.<\/div>\n<div>Jan\u00eb padyshim m\u00eb shum\u00eb se nj\u00ebmij\u00eb ushtar\u00eb dhe ofic\u00ebr\u00eb serb\u00eb t\u00eb vrar\u00eb, dhe po te mendojm\u00eb se p\u00ebr 24 or\u00ebt e para ishin vrar\u00eb nj\u00ebmije, duhet t\u00eb jen\u00eb vrar\u00eb edhe aq, ne mos m\u00eb shum\u00eb gjat\u00eb terheqjes s\u00eb shpartalluar nga Bicaj te Kulla e Lum\u00ebs (ku kishin humbur gjithe karrot dhe kuajt e mushkat) dhe goditjes s\u00eb fort\u00eb nga ana e forcave shqiptare te dislokuara n\u00eb Pobreg.<\/div>\n<div>Por edhe\u00a0\u00a0disa qindra te vrar\u00eb q\u00eb pranon historiografia ushtarake serbe p\u00ebr trupat e veta n\u00eb Lum\u00eb, jan\u00eb jo vetem nj\u00eb disfate por nj\u00eb katastrof\u00eb, qe b\u00ebhet edhe m\u00eb evidente po t\u00eb krahasohet me humbjet e serbeve gjat\u00eb luft\u00ebs s\u00eb par\u00eb ballkanike, kur n\u00eb betej\u00ebn e Kumanov\u00ebs\u00a0\u00a0(23 -24 tetor 1912), ku mor\u00ebn pjes\u00eb 168 mije trupa (111000 serb\u00eb dhe 58000 osmane) mbet\u00ebn t\u00eb vrar\u00eb\u00a0\u00a0nga t\u00eb dy pal\u00ebt 1887 vet\u00eb (687 serb\u00eb dhe 1200 turq) .<\/div>\n<div>Por numri prej 12 mij\u00eb, 15 mij\u00eb apo 18 mije ushtar\u00ebsh serbe t\u00eb vrar\u00eb n\u00eb Lum\u00eb n\u00eb n\u00ebntor 1912, q\u00eb jepet n\u00eb disa botime shqiptare, madje edhe n\u00eb pllak\u00ebn e lapidarit q\u00eb i kushtohet k\u00ebsaj lufte, \u00ebsht\u00eb i zmadhuar dhe jo real. Me t\u00eb drejt\u00eb prof. Shefqet Hoxha e ka quajtur \u201cnje shif\u00ebr folklorike\u201d. Kjo b\u00ebhet edhe m\u00eb e kuptueshme po t\u00eb kemi parasysh se gjith\u00eb humbjet e ushtris\u00eb serbe n\u00eb luften e par\u00eb ballkanike jan\u00eb llogaritur n\u00eb 22 mij\u00eb veta.<\/div>\n<div>Serbia pati n\u00eb Lum\u00eb edhe nje katastrof\u00eb morale .\u201dShqiptaret e \u201ceger\u201d, ushtar\u00ebt tan\u00eb t\u00eb z\u00ebn\u00eb rob\u00ebr i \u00e7armatosin dhe i l\u00ebshojn\u00eb, kurse ushtria jon\u00eb \u201ce kulturuar\u201d e shkullit t\u00eb XX\u00a0\u00a0po i vret femijet e tyre\u201c shkruante\u00a0\u00a0n\u00eb shtypin e koh\u00ebs Dimitrije Tucovi\u00e7. Shaban Braha ne librin e tij\u00a0\u00a0\u201dBeteja e Drinit kunder agresionit serb, nentor 1912\u201d, informon\u00a0\u00a0p\u00ebr\u00a0\u00a0\u201clirimin e dor\u00ebzimin e 720 rob\u00ebrve t\u00eb kapur n\u00eb luft\u00ebn Lum\u00ebs. Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb tregues tjet\u00ebr i fitores\u00a0\u00a0morale t\u00eb shqiptar\u00ebve kund\u00ebr serb\u00ebve m\u00eb 1912.<\/div>\n<div>P\u00ebrfundimisht, Beteja dhe gjith\u00eb lufta e Lum\u00ebs n\u00eb n\u00ebntor 1912, z\u00eb nj\u00eb vend t\u00eb merituar n\u00eb Historin\u00eb Ushtarake t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb t\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb Pavar\u00ebsis\u00eb. Ajo \u00ebsht\u00eb d\u00ebshmi e\u00a0\u00a0faktit se shqiptar\u00ebt luftonin t\u00eb frym\u00ebzuar nga ndjenja komb\u00ebtare dhe Pavar\u00ebsia q\u00eb ato dit\u00eb po shpallej n\u00eb Vlor\u00eb m\u00eb 28 n\u00ebntor 1912. Luma, frika prej saj, i ndaloi nj\u00eb jav\u00eb forcat e armat\u00ebs III serbe n\u00eb rajonin e Prizrenit p\u00ebr tu riorganizuar, duke i dh\u00ebn\u00eb koh\u00eb Ismail bej Vlor\u00ebs, per t\u00eb mbrritur n\u00eb Durr\u00ebs para se t\u00eb mb\u00ebrrinin aty repartet e ushtris\u00eb\u00a0\u00a0serbe (Vlor\u00ebn e kishin bllokuar luftanijet greke). Kjo betej\u00eb, fama e saj, shkuan larg deri n\u00eb Lond\u00ebr, duke e\u00a0\u00a0siguruar\u00a0\u00a0Lum\u00ebn\u00a0\u00a0nj\u00ebher\u00eb e p\u00ebrgjithmon\u00eb\u00a0\u00a0brenda kufirit t\u00eb shtetit t\u00eb ri shqiptar.<\/div>\n<div><\/div>\n<div>TIRANE, n\u00ebntor\u00a0\u00a02012.<\/div>\n<div><\/div>\n<div>\u00a0\u00a0\u00a0Referenca :<\/div>\n<div><\/div>\n<div>\u00a01-Historia e Popullit shqiptar, v\u00ebllimi i II, botim i vitit 2002, faqe 507<\/div>\n<div>\u00a02- \u201cDokumente Historike\u201d, botuar n\u00eb\u00a0\u00a0vitin 1924\u00a0\u00a0nga Lef Nosi faqe 163-164<\/div>\n<div>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Ribotim m\u00eb 2007 nga Instituiti i Historise s\u00eb Akademise se shkencave te RSH.<\/div>\n<div>\u00a03-Fjalori Enciklopedik shqiptar. Akademia e shkencave te RSH, Tirane, 2008<\/div>\n<div>\u00a04-\u201c Ismail Qemali\u201d. Permbledhje dokumentesh, Tiran\u00eb 1982 , dokumenti nr 224.<\/div>\n<div>\u00a0\u00a05-Shefqet Hoxha \u201c Luma ne lufterat per liri\u201d, f, 176<\/div>\n<div>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0dhe Beteja e Lum\u00ebs .. n\u00eb \u201c Shpalimet e vitit 2007\u201d, Tiran\u00eb, 2008.<\/div>\n<div>\u00a0\u00a06-Shaban Braha\u00a0\u00a0\u201c Beteja e Drinit kunder agresionit serb\u201d Prizren, 2000<\/div>\n<div>\u00a07- Isa Halilaj:\u201d Shtigjeve te kohes \u201c. Geer 2010<\/div>\n<div>\u00a0\u00a08-Esat Bilali \u201c\u00a0\u00a0Shkrime historike\u201d botuar ne vitin 2001, fq.20<\/div>\n<div>\u00a0\u00a09-\u00a0\u00a0Idriz Basha i Novoseit. \u201c Esat Pash\u00eb Toptani. 1912-1920\u201d Bruksel 1982<\/div>\n<div>\u00a010-Qemal Mataj : Ramadan Zaskoci. 1979<\/div>\n<div>11-Kukesi . Veshtrim\u00a0\u00a0enciklopedik. Nazif\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Dokle<\/div>\n<div>\u00a012-Tahir Kolgjini: Luma dhe luftrat e saj.<\/div>\n<div>\u00a013-\u00a0\u00a0Ismail Qemali : Kujtime. Botimet Toena, 2009.<\/div>\n<div>\u00a014- Visaret e Kombit, vellimi IV, Tiran\u00eb, 1939, Kenga e luftes se Lum\u00ebs kund\u00ebr serbit<\/div>\n<div>\u00a0\u00a015- Albanian and Kosovo: political and ethnic boundaries, 1867-1946\u201d<\/div>\n<div>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Lond\u00ebr, f.313-314.<\/div>\n<div>\u00a0\u00a016- Ltcolonel Reginald Rankin .The inner history the Balcan War<\/div>\n<div>\u00a0\u00a017- Giani Baj Macario Ballkani 1912-1913. \u201c La prova\u201d Milano 1937.<\/div>\n<div>\u00a0.18- Lt.colonel Brevete Baucabeille. \u201c\u00a0\u00a0La guerre turco-balcanique 1913-1914\u201d.<\/div>\n<div>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Paris 1914, fq\u00a0\u00a0126. ( Biblioteka e Shkodres )<\/div>\n<div>\u00a0\u00a019- John Keegan \u201c A history of\u00a0\u00a0warfare. USA 1994.<\/div>\n<div>\u00a0\u00a020-Ferik Abdurrahman Nazif, Mirliv Kirametin :\u2019 Iskodra Mudafasi\u201d Instambul, 1933.<\/div>\n<div>\u00a0\u00a021- Dimitrije Tucovi\u00e7 \u201c Zgjedhje punimesh\u201d v. 2-te viti 1981, faqe 154-155.<\/div>\n<div>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0botim i\u00a0\u00a0\u00a0\u201c Rilindjes\u201d, Prishtine<\/div>\n<div>\u00a0\u00a022- Borivoje\u00a0\u00a0Ratkovi\u00e7 : \u201c Prvi balkanskih rat 1912-1913\u201d, (Operacije srpske vojske) v.II, Beograd 197<\/div>\n<div>\u00a0\u00a023-Jasha Tomic : Rat u Albaniji i oko Skadra, 1912-1913 godine. Botim i vitit 1913, Novi Sad.<\/div>\n<div>\u00a0\u00a024-Borisllav Ratkovic, Mitar Burishic, Savo Skoko:<\/div>\n<div>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u201c Srbija i Crna\u00a0\u00a0Gora\u00a0\u00a0u Ballkanskim patovima 1912-1913\u201d. Beograd. 1972<\/div>\n<div>\u00a0\u00a025- Enciklopedija jugosllave, botim i pare, viti 1984, fq.669-670<\/div>\n<div>\u00a0\u00a026- Vojna Enciklopedija, Beograd 1973-1975<\/div>\n<div>\u00a0\u00a027- Richard C. Hall \u201c : \u201d The Balkan Wars 1912-1913, Prelud to the first World War\u201d<\/div>\n<div>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0London and Nev York. 2000<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>SALI ONUZI (kolonel n\u00eb reserve) MUNDJA E SERB\u00cbVE N\u00cb LUM\u00cb (Aspekte ushtarake t\u00eb luft\u00ebs s\u00eb Lum\u00ebs kund\u00ebr ushtris\u00eb serbe n\u00eb n\u00ebntor 1912) Gjendja e pal\u00ebve\u00a0: Nj\u00eb muaj para luft\u00ebs s\u00eb Lum\u00ebs kishte shp\u00ebrthyer lufta e I ballkanike midis aleat\u00ebve dhe Turqise. Ushtria serbe kishte pushtuar Kosov\u00ebn deri n\u00eb Shkup dhe Prizrenin m\u00eb 30 tetor. Armata&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-1917","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-histori-gjeografi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1917","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1917"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1917\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10293,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1917\/revisions\/10293"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1917"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1917"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/revistakuvendi.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1917"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}